II SA/Wa 49/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 października 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej I. A. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2024 r. nr [...]. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "Prezes ZUS", "organ", zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2024 r. nr [...], którą odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej I. A. po zmarłym ojcu W. A. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm.), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił, że powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej. Podał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca małoletniej skarżącej powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej skarżącej, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Organ stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż udokumentowano 14 lat i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletniej skarżącej, który zmarł w wieku 64 lat. Wskazał, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Podał, że w 10-leciu przed dniem śmieci ojca dziecka, na wymagane do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano jedynie 1 rok i 26 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka od [...] lutego 1980 r. do [...] lutego 1990 r., od [...] grudnia 1997 r. do [...] grudnia 1998 r., od [...] czerwca 2001 r. do [...] sierpnia 2002 r., od [...] stycznia 2005 r. do [...] stycznia 2007 r., od [...] marca 2009 r. do [...] maja 2010 r., od [...] października 2012 r. do [...] lipca 2020 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Prezes ZUS, wskazując na powyższe, stwierdził, że nie zaistniały przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Pismem z dnia [...] grudnia 2024 r. A. L., działając jako przedstawiciel ustawowy małoletniej córki I. A., skierowała do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2024 r., utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] września 2024 r. o odmowie o przyznania jej córce renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu W. A. Wniosła o uchylenie decyzji odmownej Prezesa ZUS i przyznanie córce, urodzonej [...] maja 2011 r., renety rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podała, że jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu umiarkowanym, pobiera rentę socjalną. Żyła w związku konkubenckim z W. A., z którym zamieszkiwała w [...] koło L. W dniu [...] maja 2011 r. urodziła córkę I., nad którą sprawowała wspólnie z ojcem dziecka opiekę. I. jest w pełni zdrowa, inteligentna, nie posiada upośledzenia umysłowego. Wskazała, że w 2012 r. Irenka trafiła pod opiekę jej mamy R.L., która została dla I. rodziną zastępczą. Pełniła tę funkcję do czerwca 2023 r. Z uwagi na nagłe pogorszenie stanu zdrowia, od czerwca 2023 r. rodziną zastępczą została jej siostra A. W. wraz z mężem A. W. Podała, że na jej wniosek Sąd Rejonowy w [...] rozwiązał rodzinę zastępczą i powierzył jej opiekę nad córką (prawomocne postanowienie Sądu Rodzinnego w [...] o sygn. akt [...] z dnia [...] maja 2024 r.) Sąd, przywracając jej władzę rodzicielską nad córką, ograniczył ją przez nadzór kuratora i zobowiązał do współpracy z asystentem rodziny z MOPS. Wyjaśniła, że córka zamieszkała z nią i babcią, z którą jest silnie związana uczuciowo i emocjonalnie. Podała, że obecnie środki finansowe, jakimi dysponują, są niewielkie, ponieważ ona pobiera rentę socjalną w wysokości około 1.700 zł, a na córkę otrzymuje 800+, natomiast jej ciężko chora mama R. L. pobiera emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym i 500+ - łącznie w kwocie 2.450 zł. Wskazała, że opłaty za mieszkanie wraz mediami wynoszą łącznie około 1.700 zł miesięcznie. Wskazała, że ojciec I. – W. A. PESEL [...] - zmarł w dniu [...] lipca 2020 r. Przed śmiercią ubiegał się o przyznanie renty, którą prawdopodobnie by otrzymał, gdyby dożył do rocznicy swoich urodzin - to jest do [...] września 2020 r. Zabrakło więc trzech miesięcy. Według jej wiedzy, sprawę miał rozpoznawać Sąd Pracy w L., lecz nie otrzymała żadnej odpowiedzi na kierowane w tej sprawie zapytania. A. L. stwierdziła, że przyznanie córce I. A. renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu W. A. zapewni jej dziecku materialny byt, a ona przy wsparciu rodziny będzie mogła w sposób pełny i prawidłowy wywiązywać się ze swoich obowiązków. Umożliwi to zmianę mieszkania na większe, aby córka miała własny pokój, co umożliwi jej prawidłowy rozwój i zdobycie wykształcenia. Podała, że z uwagi na swoje upośledzenie umysłowe i sprawowanie opieki nad chorą mamą, nie jest w stanie podjąć pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wniósł ponadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. W piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2025 r. skarżąca, w odpowiedzi na odpowiedź na skargę, podtrzymała skargę i podniosła, że szczególne okoliczności, które zaistniały do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej córki opisała we wnioskach kierowanych do Prezesa ZUS i skardze złożonej do Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 z późn. zm.), oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Stosownie natomiast do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd uwzględnił przy tym stan faktyczny i prawny sprawy, aktualny na datę wydania zaskarżonej decyzji, zgodnie z art. 133 p.p.s.a., który to przepis stanowi, że Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Kontrola sądu administracyjnego, w przypadku decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, jest zasadniczo ograniczona i sprowadza się do zbadania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ administracji publicznej ustalił i rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz czy należycie uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie (art. 107 § 3 k.p.a.). Zaskarżona decyzja, w ocenie Sądu, została wydana z naruszeniem powyższych wymogów, bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS stwierdził bowiem, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, skoro w czasie przerw w zatrudnieniu ojciec dziecka nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Wniosek z dnia [...] lipca 2024 r. dotyczył przyznania małoletniej I.A. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, a zatem organ prawidłowo wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania ww. świadczenia przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny osoby zmarłej. Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka, urodzony [...] września 1955 r., zmarł w dniu [...] lipca 2020 r. w wieku 64 lat. Jak wynika z ustaleń w sprawie miał on udokumentowane 14 lat i 16 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Do uzyskania wieku emerytalnego i ewentualnego świadczenia w trybie zwykłym (emerytury) pozostało mu niecałe 3 miesiące. W sprawie zabrakło oceny tego faktu pod kątem zaistnienia szczególnych okoliczności. Nie oceniono bowiem, że do spełnienia warunku ustawowego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu czasu (niespełna 3 miesięcy). Nie wiadomo, czy ubezpieczonemu ojcu dziecka przysługiwała by emerytura na zasadach ogólnych, a jeśli tak, czy brak dożycia ojca dziecka do osiągnięcia wieku emerytalnego może być okolicznością szczególną usprawiedliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po nim. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku nie przeanalizował z należytą starannością wszystkich okoliczności sprawy. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Uzasadnienie organu nie odnosi się do wszystkich aspektów tej sprawy. Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes ZUS będzie obowiązany, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., poddać wnikliwiej analizie sytuacje i zdarzenia ujawnione w toku postępowania i wydać decyzję uznaniową, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.