II SA/Wa 498/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, Adam Lipiński, Protokolant Małgorzata Kukielewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata K. G. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz tytułem 22 % podatku od towarów i usług kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...], z dnia [...] lutego 2010 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] października 2009 r., o odmowie przyznania M. N. świadczenia w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 23 czerwca 2009 r. M. N. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia rentowego w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że pracował nieprzerwanie do roku 1992 r. Następnie pracował dorywczo, bądź był bezrobotny. Od lipca 2003 r. pracował w P. wykonując pracę na terenie Niemiec. Od miesiąca maja 2004 r. pracował na rzecz pracodawców niemieckich pozostając w samozatrudnieniu. Wszelkie formalności związane z rejestracją działalności gospodarczej na terenie Niemiec mieli załatwiać za niego jego pracodawcy. Wynagrodzenie miał wypłacane na podstawie umów cywilnoprawnych. W dniu 12 maja 2007 r. uległ wypadkowi przy pracy, spadł z dużej wysokości doznając szeregu uszkodzeń ciała, m. in. urazu czaszki z krwiakiem. W wyniku doznanego urazu stał się całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Odmówiono mu przyznania renty w trybie zwykłym, gdyż niemiecka instytucja ubezpieczeniowa nie potwierdziła żadnych okresów ubezpieczenia na terenie Niemiec. Aktualnie nie ma żadnych środków utrzymania. Jego żona zarabia około 900 zł miesięcznie, z czego ponosi koszty utrzymania mieszkania oraz łoży na utrzymanie córki studentki. Prezes ZUS rozpoznając powyższy wniosek, decyzją z dnia [...] października 2009 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania M. N. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ust. 1 ww. ustawy organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że wnioskodawca na przestrzeni 48 lat życia posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 17 lat i 27 dni. Przy czym, w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata i 16 dni tych okresów. W latach 1999 – 2000 oraz 2000 – 2003 wystąpiły przerwy w wykonywaniu pracy. Wnioskodawca zaprzestał wykonywać pracę w kwietniu 2004 r. i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w maju 2007 r., tj. przez 3 lata nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do renty w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionych okresach wnioskodawca nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Organ podkreślił jednocześnie, iż z posiadanej dokumentacji wynika, że wnioskodawca wykonywał pracę za granicą, lecz nie zostały opłacone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a zatem osoba decydująca się na taką formę pracy musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. Sytuacja materialna wnioskodawcy nie może natomiast stanowić jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. M. N., po zapoznaniu się z powyższą decyzją, wystąpił do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] lutego 2010 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2009 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację podkreślając, iż art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być stosowany tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Z akt sprawy nie wynikają natomiast szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Za okoliczność szczególną może być bowiem uznane jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Wnioskodawca w okresach od 23 kwietnia 1999 r. do 12 listopada 2000 r., od 18 listopada 2000 r. do 25 sierpnia 2003 r. oraz od 1 maja 2004 r. do 11 maja 2007 r. nie podejmował natomiast zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Z akt sprawy nie wynika też, aby w powyższych okresach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, gdyż całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji została orzeczona u niego dopiero od [...] maja 2007 r. Organ ponownie też podkreślił, że niemiecka instytucja ubezpieczeniowa nie potwierdziła żadnych okresów ubezpieczenia wnioskodawcy w latach 2004 – 2007 na terenie Niemiec. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być natomiast uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Na przestrzeni 46 lat życia – przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy – wnioskodawca udokumentował okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 17 lat i 27 dni, które są nieadekwatne do jego wieku. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być zaś adekwatny do wieku wnioskodawcy, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Trudna sytuacja materialna wnioskodawcy nie stanowi natomiast wystarczającego uzasadnienia do przyznania tego świadczenia, gdyż nie jest to świadczenie socjalne przyznawane wyłącznie według potrzeb. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. N. wniósł o jej uchylenie oraz przyznanie mu prawa do renty wyjątkowej, a także ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż na skutek wypadku jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. W latach 2000 – 2007 bezrobocie na terenie miasta i gminy L., gdzie zamieszkiwał, było znaczne, znalezienie pracy graniczyło z cudem. Dlatego, mając na utrzymaniu żonę oraz cztery córki, tułał się po Niemczech w poszukiwaniu zatrudnienia. Nie zdawał sobie sprawy z tego, że pracodawcy niemieccy nie odprowadzali składek na ubezpieczenie społeczne, to nie był jego wybór. Według skarżącego toczyła się jakaś sprawa w Niemczech o niepłacenie podatków i ubezpieczenia. Na skutek wypadku nie pamięta jednak szczegółów, padł ofiarą oszustwa pracodawcy. Obecnie nie ma żadnych środków do życia oraz żadnych szans na podjęcie pracy i uzyskanie środków na własne utrzymanie. Jego żona zarabia natomiast ok. 900 zł miesięcznie, z czego pokrywa koszty utrzymania mieszkania. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ ponownie podkreślił, iż niemieckie instytucje ubezpieczeniowe nie potwierdziły żadnych okresów ubezpieczenia skarżącego na terenie Niemiec. Nie ma natomiast podstaw do tego, by uznać za szczególną okoliczność sytuację, gdy osoba dorosła i odpowiedzialna za swoje czyny na przestrzeni 3 lat pracy za granicą nie zauważa, że nie jest ubezpieczona. Pełnomocnik skarżącego w piśmie procesowym z dnia 16 lipca 2010 r., ustosunkowując się do odpowiedzi na skargę podniósł, iż nie do przyjęcia jest fikcja zakładająca powszechną znajomość prawa i negatywne skutki z niej wynikające. Nie sposób zatem wymagać od pracownika fizycznego, który został skierowany do pracy w Niemczech, rozeznania w niemieckich regulacjach dotyczących ubezpieczeń społecznych. Należy natomiast mieć na uwadze, iż pracodawcy niemieccy zobowiązywali się w stosunku do skarżącego, że załatwią wszelkie formalności związane z jego samozatrudnieniem na terenie ich kraju, dokonując z tego tytułu stosownych potrąceń z jego wynagrodzenia. Podkreślił, że aktualny stan zdrowia skarżącego utrudnia mu kontakt z rzeczywistością oraz powoduje zaniki pamięci, obejmujące między innymi okres pracy w Niemczech, dlatego nie jest on w stanie dochodzić swoich praw związanych z zatrudnieniem przez pracodawców niemieckich, co powinno być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Spełniona jest też przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W konkluzji pełnomocnik skarżącego stwierdził, iż bezrobocie występujące na terenie miasta i gminy L. w latach 2000 – 2007 w kumulacji z faktem oszukania skarżącego podczas jego pracy w Niemczech oraz niemożliwością uzupełnienia obecnie stażu ubezpieczeniowego z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, ocenić należy łącznie jako szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była przerwa, jaka wystąpiła w okresie jego ubezpieczenia w latach 1999 -2007. Za okres od 23 kwietnia 1999 r. do 12 maja 2007 r. skarżący wykazał zatrudnienie objęte ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym wynoszące łącznie tylko 2 miesiące i 25 dni. Skarżący wywodził, iż w jego przypadku "szczególne okoliczności", jako przesłanka niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wystąpiły, albowiem w latach 2004 – 2007, z uwagi na trudną sytuację na rynku pracy, zmuszony był poszukiwać zatrudnienia za granicą na terenie Niemiec, gdzie został oszukany przez pracodawców niemieckich, którzy mimo składanych zapewnień, nie opłacali za niego składek na ubezpieczenie społeczne. Według twierdzeń skarżącego od maja 2004 r. do maja 2007 r. pracował na terenie Niemiec w ramach samozatrudnienia na rzecz pracodawców niemieckich, którzy mieli załatwić za niego wszelkie formalności związane z rejestracją jego działalności gospodarczej na terenie tego kraju. Niemieckie instytucje ubezpieczeniowe nie potwierdziły jednak żadnych okresów ubezpieczenia skarżącego na terenie Niemiec. W dniu 12 maja 2007 r. skarżący uległ natomiast wypadkowi na terenie Niemiec (spadł z dużej wysokości) i w wyniku doznanych urazów został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2008 r. za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że skarżący na przestrzeni 48 lat życia udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 17 lat i 27 dni. Przy czym, w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodnił tylko 2 lata i 16 dni tych okresów. Za okresy od 23 kwietnia 1999 r. do 12 listopada 2000 r., od 18 listopada 2000 r. do 25 sierpnia 2003 r. oraz od 1 maja 2004 r. do 11 maja 2007 r. skarżący nie wykazał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Z akt sprawy nie wynika też, aby w powyższych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Akcentowane przez skarżącego podejmowanie przez niego zatrudnienia w latach 2004 – 2007 na terenie Niemiec bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za okoliczność usprawiedliwiającą brak "wypracowania" uprawnień do świadczenia ustawowego. Należy zgodzić się z organem, iż osoba decydująca się na taką formę pracy musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Trudno natomiast dać wiarę twierdzeniom skarżącego, iż pracując przez trzy lata na terenie Niemiec nie zdawał sobie sprawy z tego, że nie jest objęty ubezpieczeniem społecznym na terenie tego kraju. Tym samym nie można twierdzeniu Prezesa ZUS odmówić racji, że przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ prawidłowo zatem wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia w tym trybie. Skarżący znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] października 2009 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.