II SA/Wa 508/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Agnieszka Góra – Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 września 2021 r. sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była skarga J. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją znak [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm., zwana dalej: u.e.r.), po rozpatrzeniu wniosku z dnia 17 lutego 2020 r., orzekł o odmowie przyznania J. Z. (zwana dalej: skarżąca, wnioskodawczyni) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. podnosząc, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia łącznie wszystkich warunków określonych w tym przepisie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, iż z dokumentacji wynika, iż na przestrzeni 40 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżąca udokumentowała tylko: 6 lat, 10 miesięcy i 7 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych przyznania świadczenia w trybie zwykłym skarżąca nie udokumentowała żadnego z tych okresów. Istotnym jest też fakt, że w latach 1992-2006 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Prezes podał, iż przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku, kluczowe są przyczyny niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Zdaniem organu, w przypadku skarżącej nie zaistniały szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącej ustalona dopiero od [...] czerwca 2006 r. Do tego dnia nie istniały zatem przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto wnioskodawczyni nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miała wpływu. Organ podał także, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącej, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na powołane wyżej rozstrzygnięcie do sądu administracyjnego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., zwana dalej: k.p.a.) poprzez zaniechanie wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności. Skarżąca podała, iż ma zdiagnozowaną chorobę psychiczną – [...] (od czerwca 2006 r.). Jednak choroba rozpoczęła się u niej już w 1992 r., lecz była niewłaściwie diagnozowana i leczona. Jej zdaniem przedstawiona w ZUS dokumentacja medyczna wprost wskazuje, że zaczęła chorować niedługo po rozwiązaniu stosunku pracy (w listopadzie 1992), choroba wyłącznie się pogłębiała i jest nieuleczalna. Obecnie mieszka z mężem i dorosłym synem, wymaga stałej opieki. Utrzymuje się z zasiłków okresowych z pomocy społecznej i innych świadczeń o takim charakterze. Jej sytuacja materialna i społeczna jest dramatyczna. Stwierdziła, że w jej sprawie Prezes ZUS nie przeprowadził de facto żadnego postępowania, mającego na celu wyjaśnienie, dlaczego nie pracowała pomiędzy zakończeniem zatrudnienia, a stwierdzeniem niepełnosprawności w stopniu znacznym. Ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że skoro przed [...] czerwca 2006 r. nie orzeczono jej całkowitej niezdolności do pracy, to nie zachodzą szczególne okoliczności. Nie ocenił też, że ze względu na chorobę psychiczną występującą w okresie znacznie poprzedzającym ustalenie całkowitej niezdolności do pracy, nie miała możliwości podjęcia zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Materialnoprawną podstawę wydanej w postępowaniu administracyjnym decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z w.w. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich ww. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS, choć posługuje się pojęciem szczególnych okoliczności, nie precyzuje jednak, jak należy je definiować. W doktrynie i orzecznictwie wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym, dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest, aby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W konsekwencji, za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku starającego się o to świadczenie, bowiem nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia szczególnych okoliczności, czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Nieuzasadniona przerwa w zatrudnieniu obejmowała u skarżącej okres od 1992 r. do 2006 r. (tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy). Skarżąca argumentuje, że pierwsze objawy choroby pojawiły się u niej w 1992 r., w listopadzie 1993 r. zdiagnozowano u niej psychozę, a następnie jej choroba tylko się pogłębiała. W niniejszej sprawie niesporna jest okoliczność, że na przestrzeni 40 lat życia (tj. wieku stwierdzenia u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy) wnioskodawczyni udokumentowała okres 6 lat, 10 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przy czym w dziesięcioleciu przypadającym zarówno przed dniem powstania niezdolności do pracy jak i poprzedzającym dzień złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, skarżąca nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia. Niesporny jest także fakt, iż całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona u skarżącej od dnia [...] czerwca 2006 r. (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] września 2016 r.). Przed tą datą wnioskodawczyni miała orzeczoną częściową niezdolność do pracy od lutego 2006 r. (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2020 r.- vide k.35 akt administracyjnych). Brak jest więc podstaw do ustalenia, aby jakakolwiek długotrwała niezdolność do pracy istniała wcześniej, w tym od 1992 r. Skarżąca nie udowodniła/ nie udokumentowała przyczyn w.w. przerwy w zatrudnieniu. Zdaniem Sądu w świetle powyższych ustaleń prawidłowa jest dokonana przez organ ocena, że w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które wykluczyły możliwość uzyskania przez skarżącą prawa do renty w trybie zwykłym. Skarżąca zarzuca organowi naruszenie obowiązków wynikających z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., polegających na nieprawidłowym przeprowadzeniu postępowania dowodowego i ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Odnosząc się do powyższego stwierdzić należy, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest postępowaniem prowadzonym na wniosek strony. Inicjatywa dowodowa należy więc do wnioskodawcy, jeśli jego zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez niego wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Zatem to skarżąca powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Obowiązek przewidziany w art. 7 k.p.a. nie zwalnia jej ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącej. Jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że skarżąca nie spełniała kumulatywnie wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która się o nie ubiega, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą uzasadniać ubieganie się o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej, przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W świetle powyższych ustaleń Sąd stwierdza, iż wydana w postępowaniu administracyjnym decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak było zatem podstaw do uwzględnienia skargi. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.