II SA/Wa 516/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Protokolant referent Monika Duma-Szymczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich M. K. i L. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję poprzedzającą z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z poźn. zm.), dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. K. – przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci: M. K.(1) i L. K., od decyzji z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K.(2) na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z poźn. zm.), dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ powołał art. 83 ust. 1 ww. ustawy wskazując, że wymienione w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Organ wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek zawartych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ stwierdził, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 23 lat życia ojca dziecka udokumentowano tylko 10 miesięcy i 8 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych ustawą 3 lat. Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dzieci od [...] kwietnia 2013 r. do [...] stycznia 2015 r. oraz od [...] marca 2015 r. do [...] marca 2017 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ stwierdził zatem, iż w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku, ponieważ w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do ww. świadczenia ocenie podlegała również sytuacja materialna małoletnich dzieci, jednak nie stanowi ona wyłącznego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia. Pismem z dnia [...] lutego 2019 r. A. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2019 r. znak sprawy [...]. Wskazała, że jest matką samotnie wychowującą dwoje małych dzieci: syna M. - 2 lata i 9 miesięcy oraz córki L. - 11 miesięcy. Jej zmarły mąż – M. K.(2) był jedynym żywicielem rodziny i po jego śmierci [...] grudnia 2017 r. utrzymuje się ze świadczeń wypłacanych przez MGOPS, tzn. zasiłku rodzinnego, dodatku do zasiłku rodzinnego dla matki samotnie wychowującej dziecko i świadczenia rodzicielskiego. Mąż w chwili śmierci miał zaledwie 23 lata. Po ukończeniu gimnazjum w P. w 2010 r., kontynuował naukę w trzyletnim Liceum Ogólnokształcącym w P. (2010-2013), następnie w 2016 r.ukończył dwuletnie studium policealne w P. Od [...] października 2005 r. do [...] września 2008 r. był uprawiony do zaliczki alimentacyjnej, a w okresie od [...] stycznia 2008 r. do [...] marca 2016 r. do funduszu alimentacyjnego w M-GOPS w P. W dniu [...] kwietnia 2016 r. zawarli związek małżeński i zaczęli żyć na własny rachunek. Oboje z mężem pochodzą z rodzin wielodzietnych. Podała, że spłaca aktualnie kredyty, które zaciągnęli z mężem na wyposażenie mieszkania. W marcu 2017 r. jej mąż podjął pierwszą pracę zarobkową, z którą wiązał swoją przyszłość. Z początkiem 2018 r. miał podpisać z firmą [...] umowę na stałe. Stwierdziła, że gdyby dożył 25 lat miałby 3 lata pracy i zostałby spełniony warunek do przyznania renty rodzinnej. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów skarżącej stwierdził, iż fakt, że mąż skarżącej, jako osoba w pełni dorosła, po 18 roku życia nadal korzystał z prawa do alimentów nie stanowił wbrew przekonaniu skarżącej żadnej realnej przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia. Fakt, że jak skarżąca podnosiła, mąż pracował "na czarno", potwierdza tezę, ze nie istniała żadna realna, godna wzięcia pod uwagę przeszkoda w podejmowaniu przez niego normalnej aktywności zawodowej. Unikanie legalnej pracy by nie utracić prawa do zaliczki alimentacyjnej nie jest żadną okolicznością niezależną od osoby zainteresowanej i nie usprawiedliwia jej działań. Skoro mąż skarżącej przedłożył możliwość pobierania alimentów nad zabezpieczenie rentowe dla siebie i swej rodziny, to jest on jedynym "sprawcą" tej decyzji i z oczywistych powodów osobą ponosząca jej konsekwencje. Kontynuowanie nauki w trybie niestacjonarnym także nie stanowi przeszkody w podejmowaniu pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107, z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). W ocenie Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2019 r. i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] listopada 2018 r. została wydana z naruszeniem prawa. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Podstawę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletnim dzieciom zmarłego M. K.(2), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oparł na stwierdzeniu, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności na skutek, których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego Przy stosowaniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny powstania przerw w zatrudnieniu. Organ w toku prowadzonego postępowania nie wyjaśnił okoliczności powoływanych przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że ojciec dzieci w wykazanych przerwach pobierał naukę w szkołach typu dziennego: trzyletnim Liceum Ogólnokształcącym w P. (2010-2013) a następnie do 2016 r. dwuletnim studium policealnym w P. Organ wskazał, że ojciec małoletnich dzieci podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia, jednak nie dotyczy to całego okresu, w którym nie podlegał on ubezpieczeniu. Należy bowiem zwrócić, że wnioskująca podała, że ojciec dziecka cały czas pracował dorywczo, aby zapewnić byt ich rodzinie. Ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, że M. K.(2) Liceum Ogólnokształcące ukończył [...] kwietnia 2013 r., szkołę policealną [...] czerwca 2016 r., zaś dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe uzyskał [...] sierpnia 2016 r. Związek małżeński zawarł [...] kwietnia 2016 r. Syn M. urodził się [...] czerwca 2016 r. Pracę podlegającą ubezpieczeniom emerytalno-rentowym natomiast podjął w dniu [...] marca 2017 r., którą kontynuował do śmierci [...] grudnia 2017 r. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, organ nie mógł z góry przesądzić, że podejmowanie prac dorywczych w okresie trwania małżeństwa bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, w sytuacji braku stałej pracy i konieczności zapewnienia rodzinie środków do życia, dyskwalifikuje ten okres, jako dający się usprawiedliwić szczególnymi okolicznościami, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt I OSK 144/06 - dostępny pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl). Należy podkreślić, że w dacie zgonu, tj. w dniu [...] grudnia 2017 r., ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu. Fakt ten nie został w ogóle przez organ oceniony przy badaniu spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Okoliczność, że śmierć, a co za tym idzie całkowita niezdolność do pracy powstała u ojca dziecka w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, może stanowić - w ocenie Sądu - okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Można bowiem założyć, że gdyby ojciec małoletnich dzieci nie zmarł w tej dacie, nadal wykonywałaby pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Za nieuprawnione należy ponadto uznać stanowisko organu przyjmujące, iż zmarły ojciec dziecka ur. [...] czerwca 1994 r., pobierając do końca marca 2016 r. (do 22 roku życia) świadczenie z funduszu alimentacyjnego i unikając legalnej pracy, przedłożył możliwość pobierania alimentów nad zabezpieczenie rentowe dla siebie i swojej rodziny. Zdaniem Sądu, nie można uczniowi szkoły ponadgimnazjalnej i policealnej, który uzyskał pełnoletniość robić zarzutu z tego, że nie podejmuje pracy zawodowej podlegającej ubezpieczeniu społecznemu i rentowemu a korzysta ze świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na warunkach określonych w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r. poz.670), ponieważ prawo do tego świadczenia wywozi się pierwotnie z art. 133 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego, pełnoletnie dziecko (pracujące i uczące się) ma prawo do alimentów ze strony rodziców, gdy nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. W sytuacji niewywiązywania się przez rodziców z nałożonych przez prawo zobowiązań dostarczania środków utrzymania i wychowania uprawniony ma prawo do ubiegania się o uzyskanie pomocy państwa w zaspokojeniu potrzeb życiowych w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ dokona właściwej oceny przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku i wyrażonej w art. 153 p.p.s.a. zasady związania oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.