II SA/Wa 530/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska Ewa Pisula-Dąbrowska (spr.) Protokolant Sylwia Mikuła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpoznaniu sprawy z wniosku A. O. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2009 r., którą odmówił A. O. przyznania tego świadczenia na rzecz małoletniego syna A. O. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku sprawy ustalono, że zmarły w wieku 55 lat ojciec dziecka posiadał 24 lata, 8 miesięcy i 16 dni udowodnionego okresu ubezpieczenia. W ostatnim dziesięcioleciu przed stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS udowodniono 3 lata, 8 miesięcy i 16 dni okresu ubezpieczenia, uprawniającego do nabycia prawa do renty. Organ stwierdził również, iż po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych w październiku 2004 r., do powstania całkowitej niezdolności do pracy w lutym 2009 r., tj. przez 4 lata ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. W konkluzji uznał, że przerwa w ubezpieczeniu nie została spowodowana szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia, a sama trudna sytuacja materialna nie stanowi podstawy przyznania świadczenia w trybie art. 83 ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. O. podniosła, że jej zmarły mąż przepracował łącznie ponad 24 lata. Podkreśliła, że mąż nie mógł w 2004 r. znaleźć pracy, gdyż w tym czasie był już bardzo chory. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. W dniu 20 maja 2010 r. wpłynęło do akt sprawy pismo skarżącej z dnia 17 maja 2010 r. (k-15) do którego załączone zostało zaświadczenie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 6 maja 2010 r. Skarżąca podniosła, że z treści tego zaświadczenia wynika, iż jej mąż pracował i odprowadzał składki w okresie, który nie został uwzględniony przez Prezesa ZUS. Wyjaśniła też, że nadal poszukuje dokumentacji związanej z zatrudnieniem męża, bowiem mąż cierpiąc na chorobę nowotworową i psychiczną "zniszczył wszelką dokumentację dotyczącą jego osoby". Skarżąca stwierdziła również, że była przekonana, iż jej mąż pracował "na czarno" i dopiero po rozmowie z Naczelnikiem Urzędu Skarbowego w [...] okazało się, że był on zatrudniony i odprowadzał składki. Na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010 r. pełnomocnik skarżącej przedłożył zaświadczenie z dnia 10 czerwca 2010 r. na okoliczność uzyskiwanych przez K. O. zarobków w okresie od października 2002 r. do lutego 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), co miało wpływ na wynik sprawy. Stosownie do treści tego przepisu, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W sprawie o świadczenie w drodze wyjątku ustawodawca uzależnił jego przyznanie m.in. od spełnienia przesłanki występowania szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uzyskanie renty w trybie zwykłym. Nawiązując do wymienionej przesłanki zauważyć należy, iż w rozpoznawanej sprawie długi staż pracy skarżącego, tj. 24 lata, 8 miesięcy i 16 dni nie został wzięty pod uwagę przy rozstrzyganiu o prawie skarżącego do omawianego świadczenia. Organ pominął tę okoliczność, nie odniósł się do niej. W uzasadnieniu organ wskazał, że w okresie od dnia 1 listopada 2004 r. do dnia śmierci – [...] sierpnia 2009 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia. Twierdzeniom tym przeczą dowody z dokumentów przedłożone przez skarżącą, to jest zaświadczenie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] (k-15) oraz zaświadczenie z dnia 10 czerwca 2010 r., złożone na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010 r. (k-24). Z powyższych dowodów wynika, iż ustalony w sprawie stan faktyczny nie pokrywa się z rzeczywistym okresem zatrudnienia zmarłego, przyjętym do oceny przez organ rentowy. Badanie spełnienia przesłanki braku szczególnych okoliczności organ jednoznacznie łączy z treścią art. 58 ust. 1 i ust. 2 ustawy, co wynika z całości akt postępowania administracyjnego i zaskarżonej decyzji. Zgodnie z tym przepisem, warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego (w myśl art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy), uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat (art. 58 ust. 1 pkt 5), a okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy; do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej (art. 58 ust. 2). W ocenie organu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest zatem od posiadania przez wnioskodawcę, w ciągu ostatniego dziesięciolecia, udowodnionego pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego. Należy jednak wskazać, iż zgodnie z treścią art. 57 ust. 1 ustawy, renta z tytułu niezdolności do pracy (przyznawana na zasadach ogólnych) przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące warunki: 1) jest niezdolny do pracy; 2) ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy; 3) niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i 9 lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11-12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-4, 5 lit. a, pkt 6 i 12, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Podkreślić należy, iż stosownie do treści art. 57 ust. 2 ustawy, przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że na przestrzeni 55 lat życia skarżący udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ponad 24 lata. Tak długi staż pracy (a z dołączonych do skargi i na rozprawie dowodów wynika, że dłuższy), w ocenie Sądu, nie pozostaje bez wpływu na prawo do świadczenia, pomimo braku opłacania składek przez okres 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305), jednoznacznie stwierdził, że "renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 cytowanej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w powołanej uchwale i stwierdza jednocześnie, że pogląd ten, choć wyrażony w odniesieniu do świadczeń przyznawanych na zasadach ogólnych, znajduje zastosowanie również w sprawach o świadczenie w drodze wyjątku. Zdarzeniem uprawniającym do świadczenia rentowego, w tym również przyznawanego w drodze wyjątku, jest powstanie niezdolności do pracy, jak ma to miejsce w przypadku skarżącego (całkowita niezdolność do pracy). Sąd Najwyższy podkreślił w cytowanej uchwale, że koncentrując się na treści art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w jego pełnym brzmieniu "należy dojść do wniosku, że w odniesieniu do osób, o których mowa w tym przepisie, ustawodawca zrezygnował nie tylko z wymagania, aby niezdolność do pracy powstała w okresach wymienionych w ustępie 1 pkt 3, ale ponadto określił w sposób szczególny wymagany dla nabycia przez nich prawa do renty okres składkowy i nieskładkowy oraz stopień niezdolności do pracy (...)". W konsekwencji stwierdzić należy za Sądem Najwyższym, że art. 58 ust. 1 nie odnosi się do art. 57 ust. 2 wymienionej ustawy, który samodzielnie określił minimalny okres składkowy i nieskładkowy. Z tego względu, w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 58 ust. 1, nie znajduje zastosowania ust. 2 tego przepisu, który w przypadku osób w wieku powyżej 30 lat wymaga, aby 5-letni okres zatrudnienia przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Podkreślić przy tym należy, że zmiana brzmienia przepisu art. 57 ustawy, poprzez dodanie ust. 2, miała na celu przeniesienie sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym, całkowicie niezdolnych do pracy, ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, w oparciu o uznanie Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty (vide: powołana wyżej uchwała z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiając przyznania A. O. świadczenia w drodze wyjątku dla jej małoletniego syna, z powołaniem się na brak spełnienia przesłanki w postaci szczególnych okoliczności, której konieczność zaistnienia organ odnosi do okresu ostatniego 10-lecia, naruszył przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dokonaną przez organ w tym zakresie wykładnię należy więc uznać za nieprawidłową. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany jest dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy przez pryzmat uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (OSNP 2006/19-20/305) oraz dokonać prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 152 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.