II SA/Wa 530/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula – Dąbrowska (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Iwona Dąbrowska, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2011 r. sprawy ze skargi Z. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., którą odmówił Z. T. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletniego syna M., po zmarłym ojcu K. T. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że – zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny tej osoby. Organ podał, że za szczególną okoliczność uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes ZUS stwierdził, iż w niniejszej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności. Organ podniósł, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż ojciec dziecka – zmarły w wieku 56 lat – w okresach od dnia [...] marca 1978 r. do dnia [...] września 1980 r., od dnia [...] września 1994 r. do dnia [...] lutego 1998 r. oraz od dnia [...] lipca 1999 r. do dnia [...] maja 2007 r. nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności, objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Organ wskazał, że K. T. posiadał udowodniony łącznie okres składkowy wynoszący 23 lata, 11 miesięcy i 9 dni, natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 1 rok, 1 miesiąc i 5 dni. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające zmarłemu ojcu małoletniego M. przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wymienionych okresach nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Organ stwierdził również, iż za szczególną okoliczność nie można uznać wykonywanych przez ojca dziecka prac dorywczych, bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, bowiem osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi jej konsekwencjami w sferze ubezpieczenia. Ponadto wyjaśnił, że bezrobocie nie jest uznawane za okoliczność szczególną wobec faktu, iż występowało ono powszechnie. Dodał, że wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni oraz jej syna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. T. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Stwierdziła, że K. T. miał łączny staż pracy, wynoszący 24 lata, 5 miesięcy i 9 dni, a nie jak organ wskazał - 23 lata, 11 miesięcy i 9 dni. Zdaniem skarżącej, organ nie wliczył do wymaganych okresów pracy jej zmarłego męża w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia [...] października 1970 r. do dnia [...] lipca 1971 r. oraz od dnia [...] lutego 1972 r. do dnia [...] kwietnia 1972 r. Podniosła, że chociaż w tym czasie nie istniał jeszcze obowiązek opłacania składek i dlatego okresy te nie podlegają zaliczeniu przy ustalaniu uprawnienia do renty, ale podlegają zaliczeniu przy ustalaniu prawa do emerytury, co jest niesprawiedliwe. Z tego względu – w ocenie skarżącej - przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ma na celu zniwelowanie tej niesprawiedliwości. Podkreśliła również, że organ błędnie zinterpretował treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku istnienia szczególnych okoliczności oraz podała, że sytuacja materialna jej rodziny od wielu lat jest bardzo ciężka. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle powołanej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści przepisu art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie mógł być zastosowany, bowiem nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek koniecznych do przyznania świadczenia, tj. przesłanka szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca małoletniego M. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r. o sygn. akt I OSK 1173/05 (publ. LEX nr 194870) wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. o sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 537884). Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że K. T. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Z. T. podnosząc w skardze, że jej zdaniem takie okoliczności wystąpiły - nie wskazuje ich. Z akt sprawy wynika natomiast, że zmarły w wieku 56 lat ojciec dziecka, w okresach przypadających na aktywność zawodową miał liczne przerwy w ubezpieczeniu (w latach 1978 -1980, 1994 – 1998 oraz 1999 - 2007). Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania K. T. poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza możliwość zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dziecku. Trudna sytuacja na rynku pracy (bezrobocie) nie może być uznana za szczególną okoliczność, która uniemożliwiała zmarłemu podjęcie zatrudnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, bezrobocie – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Rację ma również organ, twierdząc, że decydując się na wykonywanie prac dorywczych, bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, K.T. powinien był liczyć się z negatywnymi konsekwencjami takiego wyboru w sferze ubezpieczenia. Należy też zgodzić się z organem, że świadczenie z art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.