II SA/Wa 533/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska (spr.), Sędziowie WSA Olga Żurawska – Matusiak, Sławomir Antoniuk, Protokolant Małgorzata Kędzielewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 października 2010 r. sprawy ze skargi A. O. – przedstawicielki ustawowej małoletniego A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. Z. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) stanowiącą 22% VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku A. O., działającej w imieniu małoletniego A. G. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że w myśl wskazanego wyżej przepisu, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ich spełnienie przez wnioskodawcę. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec małoletniego na przestrzeni 51 lat życia udowodnił okres składkowy wynoszący 9 lat, 4 miesiące i 10 dni. Z dniem [...] maja 1997 r. ojciec dziecka zaprzestał wykonywania zatrudnienia, a zmarł w dniu [...] marca 2006 r. Dalej Prezes ZUS podkreślił, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionym okresie ojciec małoletniego nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, działająca w imieniu małoletniego syna A. O. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i podała, że ojciec dziecka praktycznie od jego urodzenia nie utrzymywał z nią i dzieckiem kontaktu. Wskazała, że jest w bardzo ciężkiej sytuacji finansowej. Podkreśliła, że ze względu na charakter ojca dziecka podjęła decyzję, że sama będzie wychowywać syna. Ze zmarłym ojcem dziecka nie miała kontaktu przez 14 lat, wobec czego nie posiada informacji o jego zatrudnieniu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] grudnia 2009 r. i w uzasadnieniu wskazał, że ostatnio udowodniony okres składkowy u zmarłego ojca małoletniego przypada na maj 1997 r., a z akt sprawy nie wynika, aby po tej dacie nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, a zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, że nie została orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy. Z powyższego wynika, że przez okres ponad 8 lat do zgonu w dniu [...] marca 2006 r. ubezpieczony nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co spowodowało brak uprawnień do renty w trybie zwykłym. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Wskazał ponadto na przerwy w ubezpieczeniu w okresach od [...] października 1976 r. do [...] kwietnia 1978 r., od [...] marca 1979 r. do [...] kwietnia 1983 r., od [...] czerwca 1987 r. do [...] stycznia 1990 r. oraz od [...] lutego 1992 r. do [...] września 1995 r. Dalej organ podniósł, że trudne warunki materialne były brane pod uwagę, ale nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Jednocześnie wyjaśnił, że osoba ubiegająca się o świadczenie ma obowiązek przedłożenia dokumentów, tj. świadectw pracy, legitymacji ubezpieczeniowej zawierającej wpisy potwierdzające przebieg zatrudnienia, od których zależy prawo do renty. Co prawda zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie dominuje pogląd, iż ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji, jednak nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, iż "po omacku" będzie poszukiwał materiału dowodowego. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której A. O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniosła, że nie ma żadnej wiedzy na temat pracy zmarłego. Jedynie wie, że E. G. przebywał w zakładach karnych, ale nie wie, czy wówczas miał możliwość podjęcia pracy, czy może były jakieś przeciwwskazania zdrowotne do podjęcia zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że brak jest jakichkolwiek dowodów na zatrudnienie zmarłego w okresach innych, niż wskazano w uzasadnieniu decyzji i nie ma powodów choćby przypuszczać, że wówczas pracował w ogóle, poszukiwał pracy, czy podejmował jakąkolwiek aktywność w tym kierunku. Skarżąca w toku postępowania wskazała, że nie ma żadnych danych o pracy zmarłego. Organ przeprowadził postępowanie wyjaśniające we własnym zakresie i ustalił jedynie 9-letni okres jego ubezpieczenia. W uzupełnieniu skargi skarżąca podniosła, że wydając zaskarżoną decyzję, organ nie przeprowadził postępowania w sposób należyty i nie wykorzystał przysługujących mu środków prawnych do uzyskania stosownych dowodów wskazujących na okresy, w których E. G. podlegał ubezpieczeniu społecznemu, czyli przyjął całkowicie bierną postawę. Nie wyjaśnił, czy zmarły był zarejestrowany jako osoba bezrobotna, czy poszukiwał pracy. Podkreśliła, że jej zdaniem okres zatrudnienia był adekwatny do wieku zmarłego, a nie można wykluczyć, że gdyby nie zmarł wypracowałby dużo dłuższy okres składkowy. W odpowiedzi na pismo organ podtrzymał swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), do rozpoznawania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. –Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. W sprawie niniejszej bezsporne jest, że w stosunku do ojca małoletniego nigdy nie została orzeczona niezdolność do pracy. Udowodniony okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek wynosi 9 lat, 4 miesiące i 10 dni, a samo ubezpieczenie ustało w maju 1997 roku. Oznacza to, że przez ponad 8 lat przed zgonem nie wykonywał on żadnej działalności połączonej z ubezpieczeniem, chociaż wówczas był osobą zdolną do pracy, gdyż nigdy nie została orzeczona wobec niego niezdolność do pracy. Podkreślić należy, iż małoletni syn spełnia trzy z pierwszych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Jest pozostałym po ubezpieczonym członkiem rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Nie został jednak spełniony czwarty konieczny warunek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie przesłanka szczególnych okoliczności określona w art. 83 cytowanej ustawy. Ani z akt sprawy, ani z wyjaśnień skarżącej nie wynikają żadne okoliczności uzasadniające pozostawanie ojca dziecka poza ubezpieczeniem. Należy zgodzić się z organem, że ojciec nigdy nie przyczyniał się do utrzymania syna. Sama skarżąca podała, że zmarły nigdy nie interesował się synem, nawet gdy pracował nie łożył na jego utrzymanie. Podkreślić należy iż faktu, że ojciec nigdy nie interesował się synem, nie kontaktował się z nim oraz nie łożył na jego utrzymanie, nie można uznać za okoliczność przemawiającą za przyznaniem renty. Również zdaniem Sądu, należy zgodzić się z Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że nie posiada nieograniczonych możliwości, dla ustalenia czy dana osoba pracowała, skoro rodzina nie jest w stanie nic powiedzieć w tej materii. W uzasadnieniu decyzji organ podał ustalenia, jakie udało mu się zdobyć. Poza wskazanymi okresami składkowymi żadnych innych nie udało mu się ustalić. Przebywanie ojca dziecka w zakładzie karnym nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy, która miałaby wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wobec tego, że skarżąca ograniczyła się do stwierdzenia, że nie wie, co powodowało brak ubezpieczenia ojca dziecka, nie posiada żadnej dokumentacji, mogącej fakt ten wyjaśnić i nie wie gdzie takich wyjaśnień można szukać, organ jest bezradny w kwestii uzupełnienia materiału dowodowego. Analiza historii zatrudnienia zmarłego ojca dziecka, czyni nieuprawnionym twierdzenie, że gdyby zmarły podjął pracę w roku swojego zgonu, to być może dopracowałby staż konieczny do emerytury. Rozpatrując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił. W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił przy istnieniu pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, że brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. W ocenie Sądu, brak jest usprawiedliwienia dla przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka. Również sama trudna sytuacja materialna osoby wnoszącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie może być podstawą do przyznania tego świadczenia. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.