II SA/Wa 538/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Sławomir Fularski, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] stycznia 2023 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku H. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy od własnej decyzji z [...] listopada 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051); zwanej dalej u.r.ś.u., rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane matce gdy: urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci; zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiada po ukończeniu 16 roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przez okres co najmniej 10 lat; jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającym prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelem państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej lub cudzoziemcem legalnie przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; osiągnęła wiek 60 lat; nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania; nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury. Podkreślił, że aby świadczenie mogło być przyznane muszą być spełnione wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie, a niespełnienie którejkolwiek z nich wyklucza możliwość jego przyznania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaznaczył, że celem ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym jest zapewnienie środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub go nie podjęły ze względu na wychowywanie co najmniej czworga dzieci. W treści tej ustawy położony jest akcent na wychowanie co najmniej czworga dzieci, a nie tylko na ich urodzenie. Organ wyjaśnił, że wychowanie, zgodnie z art. 2 pkt 9 u.r.ś.u., oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci, w celu należytego wykonywania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. Jest to proces, który polega na zachęcaniu dzieci do naśladowania sposobów działania kontrolowanego przez rodziców, a następnie dopuszczeniu do coraz większego udziału w obowiązkach i prawach dorosłych. Jest on długotrwały, a rozpoczyna się wraz z urodzeniem dziecka i co do zasady powinien być realizowany do osiągnięcia pełnoletności. Okres wychowywania dzieci należy oceniać przez pryzmat zapisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359). Na kanwie ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym przerwanie procesu wychowywania przez śmierć dziecka skutkuje koniecznością indywidualnej oceny każdego przypadku. Biorąc pod uwagę cel ustawy i jej zapisy należy ocenić, czy okres wychowywania dziecka mógł realnie wpłynąć na rezygnację lub niepodjęcie zatrudnienia z uwagi na obowiązki związane z jego wychowywaniem. Okres życia poświęcony na wychowanie określonej w ustawie liczby dzieci musi być więc na tyle długi, że istotnie wykluczył rodzica z grona osób zdolnych nie tylko do podjęcia zatrudnienia, czy innej działalności zarobkowej, ale też uniemożliwił spełnienie minimalnych kryteriów, od których ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504) uzależniła możliwość przyznania choćby minimalnej emerytury . Z treści art. 1 ust. 2 u.r.ś.u. wynika, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające jest rodzajem rekompensaty dla rodzica, który ze względu na konieczność zajmowania się co najmniej czwórką dzieci zrezygnował z aktywności zawodowej i nie wypracował sobie stosownego świadczenia emerytalnego. Nie każdy przypadek urodzenia dziecka i sprawowania nad nim pieczy może być uznany za wychowanie dziecka. Jeśli proces wychowawczy ustał w początkowej fazie, okres sprawowania pieczy nad dzieckiem nie stanowi dokonanego procesu wychowania dziecka w rozumieniu ustawy i nie jest wystarczający dla przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. O zrealizowaniu procesu wychowania można mówić wówczas, gdy dziecko jest na tyle rozwinięte i ukształtowane, że może w miarę samodzielnie funkcjonować w społeczeństwie. W każdym konkretnym przypadku ustaleniu podlega zatem, czy czynności podejmowane względem dziecka doprowadziły do jego wychowania, czyli do względnej samodzielności w jego bieżącym funkcjonowaniu, czy też z uwagi na zgon dziecka proces ten nie został zakończony. Organ podał, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni urodziła czworo dzieci, jednak ze względu na śmierć syna A. w wieku 3 miesięcy i 6 dni, wychowała troje dzieci (M., E. oraz J.) poprzez stałe, ciągłe i bezpośrednie sprawowanie ogółu obowiązków spoczywających względem dzieci do czasu osiągnięcia pełnoletności. Wraz ze śmiercią dziecka nastąpiło zaprzestanie uczestniczenia w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki nad nim, a zatem w początkowej fazie. W związku z tym brak jest podstaw do przyznania prawa do rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, bowiem nie został spełniony warunek konieczny w postaci wychowania czworga dzieci, tj. uczestniczenia w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki od urodzenia do osiągnięcia pełnoletności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. S. zakwestionowała decyzję z [...] stycznia 2023 r. uznając ją za krzywdzącą i wniosła o jej uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 3 u.r.ś.u., poprzez błędną jego wykładnię i uznanie, że nie spełniła wszystkich przesłanek w nim wymienionych, tj. że nie wychowała czworga dzieci z uwagi na fakt, iż jedno dziecko zmarło, b) art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u., poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że śmierć jednego z dzieci stanowi o wypełnieniu przesłanki z art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u., o długotrwałym zaprzestaniu wychowania dzieci, 2. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 §1 K.p.a. w zw. z art. 3 ust. 3 u.r.ś.u., poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z decyzji z dnia [...] marca 2022 r. znak [...] o waloryzacji emerytury, na okoliczność nieposiadania dochodu zapewniającego niezbędnych środków utrzymania, skupiając się wyłącznie na śmierci dziecka. Zdaniem skarżącej przesłanka określona w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. w zakresie urodzenia i wychowania co najmniej czworga dzieci została spełniona, bowiem urodziła i wychowała sprawując osobistą opiekę nad dziećmi w sposób podany w art. 2 u.r.s.u., poprzez osobistą opiekę nad dziećmi polegającą na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem - przez okres przysługującej nad nimi władzy rodzicielskiej (w tym nad synem A., przez okres przysługującej nad nim władzy rodzicielskiej tj. do czasu śmierci - w sposób stały, ciągły i bezpośredni również nad nim sprawowała osobistą pieczę i wychowywała go, a zgon nastąpił z przyczyn ode niej niezależnych). Powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 500/20 podkreśliła, że nie można uznać, jak uczynił to organ, że śmierć dziecka przed ukończeniem 18 roku życia sama w sobie stanowi wypełnienie przesłanki z art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u. O "zaprzestaniu wykonywania władzy rodzicielskiej" (art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u.) można mówić, gdy rodzic nie wychowuje dziecka z przyczyn leżących po jego stronie, a nie wtedy, gdy zaprzestaje wychowywania (sprawowania władzy rodzicielskiej) wskutek niezależnej od niego śmierci dziecka. Ponadto zaznaczyła, że wobec żadnego z dzieci nie dopuściła się zaniedbań opisanych w art. 3 ust. 5 pkt 1 u.r.ś.u., tym samym również nie wystąpiła przerwa w sprawowaniu opieki. Zwróciła również uwagę, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych skupiając się wyłącznie na śmierci dziecka w zupełności pominął wysokość jej emerytury, która wynosi 858,36 zł netto miesięcznie, podczas gdy najniższa emerytura to 1.588,44 zł brutto, pomijając także dowody świadczące o jej stanie zdrowia i wysokie koszty leczenia z tym związane. Podała, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie świadczenia podała, że ma 65 lat, jest osobą schorowaną, po operacjach usunięcia guza tarczycy (1993 r.), żylaków (2006 r.), endoprotezy stawu biodrowego (2016 r.), pozostając pod stałą opieką lekarską, przez wiele lat przebywała na rencie KRUS. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.); zwanej dalej "P.p.s.a." Zgodnie z art. 119 pkt 2 P.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taki wniosek złożył Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę a skarżący wyraził na to zgodę w piśmie z dnia [...] kwietnia 2023 r. W myśl art. 120 P.p.s.a., w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle przepisów powołanej ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Chodzi zatem o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). W ocenie Sądu, analizowana pod tym względem skarga H. S. nie zasługuje na uwzględnienie. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do odkodowania użytego w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym zwrotu – "wychowała (...) co najmniej 4 dzieci". Wyjaśniając znaczenie przywołanego sformułowania w pierwszej kolejności należało odnieść się do celu, jaki miał zrealizować omawiany akt prawny. Został on zaprezentowany przez ustawodawcę w przepisie art. 1 ust. 2 powyższej ustawy wskazując, że jest nim zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej albo ich nie podjęły, ze względu na wychowywanie dzieci. Z treści przywołanej normy prawnej w sposób niebudzący wątpliwości wynika to, że omawiane świadczenie uzupełniające ma stanowić rodzaj rekompensaty dla rodzica, który musząc zajmować się wychowaniem co najmniej czwórki dzieci, zrezygnował z aktywności zawodowej i nie wypracował stosownego świadczenia emerytalnego. Okres życia poświęcony na wychowanie określonej w ustawie liczby dzieci powinien więc być na tyle długi, by istotnie wykluczył rodzica z grona osób zdolnych nie tylko do podjęcia zatrudnienia, czy innej działalności zarobkowej, ale też uniemożliwił spełnienie minimalnych kryteriów, od których ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależniła możliwość przyznania choćby minimalnej emerytury. Przesłanka sformułowana w art. 3 ust. 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym stanowi rodzaj szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie omawianego, wyjątkowego świadczenia, mimo braku odprowadzania przez odpowiednio długi okres składek na ubezpieczenie społeczne. Biorąc pod uwagę powyższą konkluzję, w ocenie Sądu przy odkodowaniu normy art. 3 ust. 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, uprawnionym będzie odpowiednie odniesienie się do art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nawiązującego do przesłanki szczególnie uzasadnionego przypadku. W ugruntowanym już od lat orzecznictwie sądów administracyjnych obydwu instancji, odnoszącym się do ww. regulacji przyjęto, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym do okresu ubezpieczenia. Jest to o tyle oczywiste i zrozumiałe, że na Fundusz składają się wszystkie osoby odprowadzające swoje składki. Zasadnym jest więc, aby beneficjentami świadczeń z Funduszu były osoby, jakie go tworzyły odprowadzając przez lata pracy stosowne składki. W przeciwnym wypadku przyznanie dochodzonego świadczenia stanowiłoby nadużycie w stosunku do innych osób ubezpieczonych, które przez dużo dłuższy okres wypracowywały składki z których składa się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując powyższe należy stwierdzić, że przepisy omawianej ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, jako odnoszące się do świadczenia o charakterze wyjątkowym, powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Co do zasady bowiem wyjątki od ustalonych reguł nie podlegają wykładni rozszerzającej. W związku z tym wyjaśniając znaczenie sformułowania "wychowała (...) co najmniej 4 dzieci" nie sposób abstrahować od tego, że ustawodawca tworząc treść omawianego przepisu posłużył się tu formą czasu dokonanego. Tego rodzaju zabieg gramatyczny może być rozumiany wyłącznie w ten sposób, że intencją ustawodawcy było takie oznaczenie kręgu adresatów omawianej ustawy, by znalazły się w nim wyłącznie osoby, które osobistymi staraniami doprowadziły swoje dzieci do okresu dorosłości. Oczywistym i niewymagającym dowodu jest bowiem to, że okres prawnie rozumianego "wychowania dziecka" kończy się właśnie wtedy, gdy wkroczy ono w dorosłość, stając się samodzielnym (a więc posiadającym pełnię praw osobistych i publicznych) człowiekiem. Pełną zdolność do czynności prawnych osoba fizyczna uzyskuje zaś z chwilą osiągnięcia 18 roku życia. Z tym więc dopiero momentem rodzic dziecka zostaje zwolniony z prawnego obowiązku opisanego w art. 2 pkt 9 omawianej ustawy, tj. z obowiązku stałego, bezpośredniego i ciągłego wykonywania ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i ich majątkiem. W tym miejscu dodatkowo należy podkreślić, że za poprawnością ww. wykładni przemawia treść art. 2 pkt 9 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Skoro bowiem ustawodawca uznał, że wychowanie dziecka polega m. in. na sprawowaniu pieczy nad dzieckiem i jego majątkiem, to zestawiając to z cywilistycznym rozumieniem pojęcia pełnej zdolności do czynności prawnych, jako uzasadniona jawi się konkluzja, że wychowanie dziecka w świetle treści przywołanego przepisu trwa do czasu osiągnięcia przez nie pełnoletności. Biorąc to pod uwagę, przesłankę opisaną w art. 3 ust. 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym w zakresie zwrotu – "wychowała (...) co najmniej 4 dzieci" należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ona do tych rodziców, którzy wobec co najmniej czwórki dzieci sprawowali obowiązki opisane w art. 2 pkt 9 omawianej ustawy do czasu osiągnięcia przez co najmniej czwórkę dzieci pełnoletności, bądź wieku, w którym dziecko jest już dostatecznie ukształtowane, przygotowane do samodzielnego życia w społeczeństwie. Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy należy uznać, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Okolicznością niesporną jest bowiem to, że skarżąca wychowała (a więc doprowadziła do pełnoletności) jedynie trójkę dzieci. Ze znajdującego się w aktach aktu urodzenia i zgonu czwartego dziecka wynika bezsprzecznie, że przeżyło ono 3 miesiące i 6 dni. To zaś oznacza, że skarżąca nie należy do grona adresatów omawianej ustawy. Stąd też rodzicielskie świadczenie uzupełniające nie mogło zostać jej przyznane. Nadmienić dodatkowo należy, że wskazana przez skarżącą okoliczność, iż obecnie nie ma niezbędnych środków utrzymania, bowiem uzyskuje zaledwie 858,36 zł emerytury, podczas gdy najniższe świadczenie emerytalne to 1.588,44 zł brutto (1.445 zł netto), nie ma znaczenia przy ocenie prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia, gdyż aby uzyskać żądane świadczenie wszystkie przesłanki muszą być łącznie spełnione. Z tych względów, nie podzielając zarzutów zawartych w złożonej skardze, oraz uznając że organ w sposób właściwy zebrał i ocenił materiał dowodowy, oraz iż przy wykonywaniu tych czynności nie naruszył przepisów prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 P.p.s.a.