II SA/Wa 541/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Maria Werpachowska (spr.), , Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2016 r. sprawy ze skargi małoletnich K. i M.P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego R.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku R. P. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci K. i M. P., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), dalej zwana ustawą, odmówił przyznania wyżej wymienionej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawczynię – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zmarły w wieku 37 lat ojciec małoletnich dzieci udokumentował 11 lat 11 miesięcy i 21 dni łącznych okresów ubezpieczenia. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował jedynie 3 lata 4 miesiące i 9 dni tych okresów. Organ wskazał także, iż w latach 2000 – 2002 i 2011 – 2014 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Ponadto w latach 2002 – 2008 ojciec dzieci podlegał ubezpieczeniu w krótkich okresach - łącznie wynoszących tylko 2 lata i 5 miesięcy. W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach ojciec dzieci nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Stąd też organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom zmarłego renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy. Same trudne warunki materialne nie są natomiast okolicznością wystarczającą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2015 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy R. P. stwierdziła, że nie zostały wzięte pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy. Wskazała na dokumentację lekarską historię choroby poradni odwykowej założoną [...] czerwca 2006 r., która świadczy o chorobie alkoholowej zmarłego męża oraz na postanowienie Komendy Policji w [...] [...] potwierdzające fakt choroby. Zdaniem wnioskodawczyni zmarły mąż był częściowo niezdolny do pracy w okresie poprzedzającym wydanie w dniu [...] października 2014 r. orzeczenia lekarza orzecznika. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2016 r., mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] listopada 2015 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji – wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Konieczne jest zbadanie czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dzieci powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Zmarły ojciec dzieci na przestrzeni 37 lat życia, posiada łącznie udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 11 lat 11 miesięcy i 21 dni. Natomiast w dziesięcioleciu przed dniem śmierci zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano 3 lata, 4 miesiące i 9 dni tych okresów. Zdaniem organu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Dodatkowo organ powołał się na ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym uzależnienie alkoholowe nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Odnosząc się do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wskazał, że dołączone dokumenty medyczne zostały przekazane do oddziału ZUS, celem skierowania do lekarza orzecznika. Główny Lekarz Orzecznik ZUS w dniu [...] stycznia 2016 r. stwierdził, że nadesłane dokumenty były przedmiotem oceny lekarza orzecznika i nie mają wpływu na zmianę orzeczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca R. P. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i wniosła o wnikliwe przeanalizowanie sprawy, ponieważ w jej ocenie spełnia warunki do przyznania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy. Wskazała, że jej trudna sytuacja nie zmieniła się. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Podkreślił, że organ nie kwestionuje choroby alkoholowej zmarłego, odmawia natomiast uznania jej za okoliczności szczególne i usprawiedliwiające zachowania zmarłego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Sąd, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016, poz. 718 ze zm.),dalej P.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył bowiem przepis art. 83 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co miało wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z powołanym przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej. W literaturze dotyczącej uznania administracyjnego stwierdza się, że "(...) Przedmiotem jego nie jest ani ustalenie znaczenia tekstu prawnego, ani ocena występujących faktów, lecz określenie skutku prawnego" (M. Mincer, Uznanie administracyjne, Toruń 1983 r., s. 63, cyt. za "Komentarz do Kodeksu postępowania administracyjnego", Wydawnictwo C.H. Beck, 2005 r.). Uznanie dotyczy zatem wyboru konsekwencji zaistnienia normy prawnej w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Tak też instytucję uznania administracyjnego rozumie się w orzecznictwie. Od uznania administracyjnego należy natomiast odróżnić sferę pojęć niedookreślonych, które podlegają pełnej wykładni w procesie interpretacji prawa (v. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 2003 r., sygn. akt K 43/2002, Lex Polonica nr 364051). Do takich niedookreślonych pojęć należy m.in. zawarte w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pojęcie "szczególne okoliczności", stanowiące jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zanim zatem organ dokona w ramach obowiązującego prawa wyboru optymalnego z punktu widzenia konkretnych okoliczności faktycznych rozwiązania (uznanie administracyjne), powinien dokonać wykładni pojęcia nieostrego, biorąc pod uwagę zarówno kontekst normatywny, w którym dane pojęcie funkcjonuje, jak i okoliczności stanu faktycznego sprawy rozstrzyganej na podstawie przepisu, który takie pojęcie zawiera. Sąd administracyjny jest zaś upoważniony i zobowiązany jednocześnie do oceny zgodności z prawem procesu wykładni i stosowania przez organ pojęć niedookreślonych (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2003 r., sygn. akt II SA 4203/01, Lex Polonica nr 364326). W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał błędnej wykładni art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przyjmując, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły zmarłemu ojcu małoletnich dzieci nabycie uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Dokonując wykładni tego niedookreślonego pojęcia, organ w istocie nie ocenił okoliczności stanu faktycznego niniejszej sprawy w odniesieniu do normy prawnej zawartej w przepisie art. 83 powołanej ustawy. Podkreślić w tym miejscu należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Wprawdzie alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Z tego powodu, że jak wiele innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia od alkoholu ojca małoletnich dzieci, mający wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego dzieci z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia i w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków – patrz wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11 (publik. LEX nr 1110206). W niniejszej sprawie zmarły T. P. podjął próbę leczenia już w 2006 r. i pomimo choroby alkoholowej nadal podejmował zatrudnienie i inną działalność powiązaną z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Wskazać też należy, że w dniu [...] sierpnia 2014 r., tj. w dniu śmierci ojca dzieci pozostawał on w ubezpieczeniu. Powyższe jednoznacznie wynika z akt postępowania administracyjnego. Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności. Tymczasem w aktach postępowania administracyjnego okres od dnia [...] sierpnia 2014 r. do [...] sierpnia 2014 r., organ odnotowuje jako okres zatrudnienia. Zgon nastąpił w dniu [...] sierpnia 2014 r. przed godziną 6.30 t.j. przed rozpoczęciem dnia pracy. Dlatego też organ przyjął końcową datę okresu ubezpieczenia na dzień [...] sierpnia 2014 r. Okoliczność, że śmierć, a co za tym idzie całkowita niezdolność do pracy powstała u T. P. w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, stanowi w niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 powołanej wyżej ustawy. Gdyby bowiem ojciec małoletnich dzieci nie zmarł nadal wykonywałaby pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ dokona właściwej oceny przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku i wyrażonej w art. 153 P.p.s.a. zasady związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.