II SA/Wa 560/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 września 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej E. J. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję A. J. przedstawiciel ustawowy małoletniej E. J. (dalej, jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: organ lub Prezes ZUS) z dnia [...] stycznia 2025 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] września 2024 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, dalej, jako: ustawa) i wskazał, że warunki określone ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodna świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W ocenie organu niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku wyklucza możliwość skutecznego ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku. Organ podał, iż nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojca dziecka nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że skarżąca udokumentowała 5 lat, 1 miesiąc i 17 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 4 lata, 2 miesiące i 13 dni okresów składkowych oraz 11 miesięcy, 4 dni okresów nieskładkowych, ojca dziecka, który zmarł w wieku 32 lat. Z posiadanej dokumentacji wynika, że od [...] stycznia 2016 r. do [...] sierpnia 2019 r., ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi rentowymi. Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanej przerwie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. W piśmie z dnia [...] listopada 2024 r. skarżąca podała, że przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka mogły być spowodowane opieką nad siostrą oraz pracą za granicą. Skarżąca nie dołączyła żadnej dokumentacji potwierdzającej ten fakt i oświadczyła, że nie posiada dokumentów oraz żadnych danych dotyczących zatrudnienia ojca dziecka za granicą. Wskazała, że brak składek wynika tzw. "ulgi na start", z której ojciec dziecka skorzystał podczas prowadzenia działalności gospodarczej. Organ wskazał, że ojciec dziecka w okresie od [...] grudnia 2021 r. do [...] maja 2024 r. prowadził działalność gospodarczą. Natomiast od [...] grudnia 2021 r. do [...] czerwca 2022 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie była opłacana składka na ubezpieczenia emerytalno - rentowe w związku ze skorzystaniem przez ojca dziecka z ulgi na start w zakresie obowiązkowych ubezpieczeń społecznych (art. 18 ust 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców Dz. U. z 2024 r. poz. 236 ze zm.). Organ podkreślił, że skorzystanie z tej ulgi jest dobrowolne. Świadomy wybór dokonany przez ojca dziecka w zakresie rezygnacji podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu ma zatem ten skutek, że brak jest możliwości zaliczenia tego okresu do stażu pracy ojca dziecka. Ze względu na powyższe nie można również przyjąć, że przyczyna tej przerwy w ubezpieczeniu była spowodowana szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS dodał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy, organ nie przyznał małoletniej E. J. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z tym rozstrzygnięciem skarżąca nie zgodziła się i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie decyzji obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynika sprawy, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy poprzez błędne uznanie przez organ, iż na gruncie omawianej sprawy nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności" warunkująca możliwość uzyskania przez małoletnią E. J. (córkę zmarłego D. J.) renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy za szczególnymi okolicznościami uzasadniającymi przyznanie dochodzonego świadczenia na rzecz małoletniego dziecka przemawia to, iż: a. D. J. zmarł nagle w dniu [...] maja 2024 r. w wieku 32 lat w tragicznym wypadku samochodowym - pozostawiając żonę i 2,5-letnią córkę, b. na skutek wystąpienia wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew woli i zamiarom D. J., zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu prowadzenia działalności gospodarczej przez małżonka skarżącej, c. D. J. prowadził w okresie od dnia [...] grudnia 2021 r. do dnia [...] maja 2024 r. (tj. do dnia śmierci) dobrze prosperującą działalność gospodarczą w zakresie [...] i gdyby nie tragiczny wypadek, w wyniku którego stracił życie, nadal by ją kontynuował, d. D. J. był jedynym żywicielem rodziny mającym na utrzymaniu żonę A. J., która ze względu na konieczność sprawowania stałej opieki nad córką nie podejmowała pracy zarobkowej, oraz małoletnią córkę E. J., e. organ rentowy oparł decyzję o oddaleniu wniosku o przyznanie renty rodzinnej na tym, iż w okresie od dnia [...] stycznia 2016 r. do dnia [...] sierpnia 2019 r. D. J. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami (emerytalnymi i rentowymi) całkowicie bagatelizując fakt regularnego odprowadzania przez zmarłego składek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez długi okres czasu przed śmiercią w ramach prowadzonej jednoosobowej działalności gospodarczej, f. Prezes ZUS nie wziął pod uwagę ciężkiej sytuacji materialnej żony i córki zmarłego tragicznie D. J. - ze względu na konieczność sprawowania opieki nad córką A. J. nie podejmuje pracy zarobkowej, jedynym obecnym źródłem dochodów rodziny jest świadczenie rządowe tzw. 500 plus pobierane przez skarżącą na córkę w kwotach po 800,00 zł miesięcznie, skarżąca i córka korzystają z okresowych zapomóg MOPS-u, a nadto A. J. stale korzysta ze wsparcia finansowego ze strony swoich rodziców; 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy, a mianowicie art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. poprzez nieprzestrzeganie przez organ rentowy zasady dochodzenia do prawdy materialnej, nie podjęcie przez Prezesa ZUS wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, nie podołanie obowiązkowi wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału, a także błędnie uznanie przez organ, iż kwestia wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności nie została udowodniona. Dodatkowo skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej D. J. za rok 2013 (PIT/B) - na fakt prowadzenia przez małżonka A. J. przed śmiercią jednoosobowej działalności gospodarczej, która przynosiła znaczne dochody, a także dla wykazania, iż D. J. czynił przed śmiercią starania o nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym - co zostało przerwane w związku z jego tragiczną śmiercią. W uzasadnieniu skargi przedstawiono szczegółową argumentację na poparcie stawianych zarzutów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Natomiast renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym prawidłowo organ wyjaśnił, że w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawiania organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w wyżej wymienionym przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy K.p.a., stosownie do treści art. 124 powołanej ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Oznacza to, że musi on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien także w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Zaskarżona decyzja została zatem wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS stwierdził bowiem, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności skoro w czasie przerw w zatrudnieniu D. J. nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Podejmując zaskarżone w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie organ oparł się na ustaleniach, że zmarły, w wieku 32 lat ojciec dziecka miał udowodniony składkowy i nieskładkowy okres wynoszący 5 lat, 1 miesiąc i 17 dni, w tym 4 lata, 2 miesiące i 13 dni okresów składkowych oraz 11 miesięcy, 4 dni okresów nieskładkowych. Ponadto zmarły ojciec małoletniej E. J. przez wskazany przez organ okres (od [...] stycznia 2016 r. do [...] sierpnia 2019 r.) nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętych ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Na tej podstawie organ przyjął, że nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby wymienionemu kontynuowanie zatrudnienia. W orzecznictwie wskazuje się jednak, że nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 16 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 687/10). Artykuł 83 ust. 1 powołanej ustawy nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. W analizowanym przypadku Prezes ZUS pominął wynikające z akt sprawy okoliczności, że staż pracy D. J. w dziesięcioleciu ocenianym do uprawnień wyniósł 4 lata 4 miesięcy i 9 dni, a podstawą odmowy przyznania świadczenia w trybie zwykłym był brak 5 letniego okresu składkowego i zaliczanych okresów nieskładkowych w dziesięcioleciu przez zgonem ubezpieczonego. Organ nie wziął pod uwagę, iż do spełnienia warunku ustawowego aby uzyskać świadczenie w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu składkowego (niespełna 8 miesięcy). W tym kontekście nie należy pomijać, że ojciec dziecka zmarł w młodym wieku tragicznie w wypadku samochodowym. D. J. zmarł w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Można zaś z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby nie śmierć ojca dziecka, to nadal wykonywałaby on pracę zarobkową i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Należy także zwrócić uwagę, że ojciec dziecka prowadził działalność gospodarczą bez opłacania składek emertytalno-rentowych w okresie od [...] grudnia 2021 r. do dnia [...] czerwca 2022 r. gdyż korzystał z programu ulga na start (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców). Ta okoliczność nie może obciążać ojca dziecka. Korzystanie z przysługujących prawem ulg przez początkującego przedsiębiorcę nie może być poczytane jako "uchylanie" się od opłacania składek i niewpisujące się w "szczególne okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Tu należy też podkreślić, że okres korzystania z ww. ulgi to 6 miesięcy, a więc brakujący okres dla możliwości uzyskania przez ojca dziecka świadczenia w trybie zwykłym zmniejsza się do niespełna 2 miesięcy. Zdaniem Sądu, te istotne z punktu widzenia przesłanek ustawowych okoliczności, nie zostały przez organ ocenione. Biorąc pod uwagę uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, konieczne było poczynienie przez organ niezbędnych ustaleń oraz dokonanie oceny okoliczności wskazanych we wniosku wszczynającym postępowanie, czy powodem braku nabycia przez ojca dziecka świadczenia w zwykłym trybie nie były szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie przeanalizował z należytą starannością wszystkich okoliczności. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego sprawy, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego przed śmiercią orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Uzasadnienie organu jest lakoniczne i nie odnosi się do wszystkich aspektów tej sprawy. Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes ZUS będzie obowiązany, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a., poddać wnikliwiej analizie sytuacje i zdarzenia ujawnione w przez stronę w toku postępowania i wydać decyzję uznaniową zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 K.p.a. Dodać również trzeba, że zawarty w skardze wniosek o dopuszczenie dowodów w postępowaniu sądowym nie został przez Sąd uwzględniony. Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a. sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Celem postępowania dowodowego prowadzonego ewentualnie przez sąd na tej podstawie nie jest ustalenie stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz ocena czy organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej. Z tego punktu widzenia uwzględnienie wniosku dowodowego skarżącej, nie było niezbędne dla końcowego rozstrzygnięcia sprawy, albowiem dotychczas zgromadzony materiał dowodowy stwarzał możliwość dokonania oceny legalności zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.