II SA/Wa 570/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Danuta Kania (spr.), Protokolant spec. Wiesława Jesiotr, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi G. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku -oddala skargę- Wnioskiem z dnia [...] września 2016 r. G. C. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...], stosując art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.), odmówił G. C. przyznania wnioskowanej renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Organ zaznaczył, iż orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2016r. G. C. nie została uznana za osobę niezdolną do pracy. Nie spełnia zatem warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Końcowo organ zauważył, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia. Pismem z dnia [...] stycznia 2017 r. G. C. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że mieszka sama, podjęła pracę w [...] jako opiekunka osób starszych, jednak ze względu na pogorszenie się stanu zdrowia musiała zrezygnować z zatrudnienia. Zaznaczyła, że odczuwa bóle kręgosłupa i stawów, nie może też chodzić po schodach. Decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] Prezes ZUS, mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Podkreślił, iż komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2016 r. ustaliła, że G. C. nie jest niezdolna do pracy. Jest to okoliczność, która eliminuje wnioskodawczynię z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest bowiem całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania osoby zainteresowanej. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Odnosząc się do podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestii problemów zdrowotnych wnioskodawczyni, organ zaznaczył, że nie przedłożyła ona żadnej nowej dokumentacji medycznej potwierdzającej tę okoliczność. Organ zauważył również, że podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ww. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Mając na względzie powyższe organ stwierdził brak podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2017 r. G. C. wniosła o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wskazała, że jest osobą pokrzywdzoną i dyskryminowaną, bowiem wypracowała 20-letni staż pracy, jednak nie może otrzymać renty. Zaznaczyła, że ze względu na liczne schorzenia nie jest w stanie kontynuować zatrudnienia. Pracowała w [...] do dnia [...] listopada 2016 r., jednak musiała zrezygnować z pracy ze względu na stan zdrowia. Nie posiada wykształcenia, nie może też pracować fizycznie. Obecnie jedyne jej źródło utrzymania stanowią zasiłki z Ośrodka Pomocy Społecznej w D. (zasiłek celowy przyznany na miesiąc marzec 2017 r. w kwocie 250 zł, zasiłek okresowy przyznany na miesiące luty i marzec w kwocie 263 zł). W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Zgodnie z art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, przy czym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.). Zgodnie z jego treścią ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślenia wymaga, iż świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od kumulatywnego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak wystąpienia choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Podkreślić należy, że przesłanka braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym bezwzględnie powinna dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, przy czym obejmuje ona dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przesłanką jest wiek wnioskodawcy. Zasadnie Prezes ZUS wskazał, że chodzi tu o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że skarżąca nie osiągnęła wieku emerytalnego (w dacie wydania zaskarżonej decyzji skarżąca miała 57 lat). Ponadto organ dysponował orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] grudnia 2016r., stwierdzającym, że G. C. urodzona w dniu [...] maja 1959r., nie jest niezdolna do pracy. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że zostało ono wydane w następstwie przeprowadzenia bezpośredniego badania i dokonania analizy przedstawionej dokumentacji medycznej, w tym: dokumentacji z przebiegu leczenia, kart informacyjnych leczenia szpitalnego, zaświadczeń o stanie zdrowia wystawionych przez lekarzy leczących oraz wyników badań dodatkowych. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono stopień naruszenia sprawności organizmu, charakter ostatnio wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek, predyspozycje psychofizyczne. Stwierdzono, że stan psychiczny orzekanej jest wyrównany i stabilny. Mimo zgłaszanych dolegliwości narządu ruchu nie stwierdzono obecnie takiego upośledzenia sprawności ruchowej w badaniu fizykalnym, ani takich odchyleń od normy w badaniu neurologicznym, aby orzekana była długotrwale niezdolna do pracy. W konkluzji stwierdzono, że wnioskodawczyni nie jest długotrwale niezdolna do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy zaznaczyć, że w myśl art. 12 ust. 2 ww. ustawy całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Zgodnie zaś z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ww. ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Jak podkreśla się w orzecznictwie, nie wywołuje zatem skutków prawnych na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzenie niezdolności do pracy przez innego lekarza, jak też twierdzenie samej strony, że jest niezdolna do pracy, wynikające z jej subiektywnego przekonania (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02, publ. LEX nr 14231). Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OSK 1397/14; z dnia 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16; publ. CBOSA). Skoro zatem w niniejszej sprawie Komisja Lekarska ZUS wydała orzeczenie, zgodnie z którym skarżąca nie jest niezdolna do pracy, to ustalenie to jest wiążące dla organu. Podkreślić należy, że skarżąca, jakkolwiek podnosiła we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż cierpi na schorzenia, które leczy od dłuższego czasu, to jednak nie złożyła do akt sprawy żadnej nowej dokumentacji medycznej, która uzasadniałaby weryfikację czy aktualizację orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2016 r., co wynika z notatki służbowej sporządzonej przez pracownika organu po przeprowadzeniu rozmowy telefonicznej ze skarżącą w dniu [...] lutego 2017r. Podkreślić należy, że decyzja Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku wydana została w dniu [...] stycznia 2017 r., zaś decyzja ostateczna - utrzymująca ww. decyzję w mocy - w dniu [...] lutego 2017 r. Zestawiając datę wydania orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS oraz daty wydania ww. decyzji nie można zatem uznać, że ww. orzeczenie pozbawione było waloru aktualności w sytuacji, gdy nie zostało wykazane w toku postępowania, że okoliczności stanu zdrowia skarżącej uległy istotnej zmianie. W świetle powyższego nie można stwierdzić, aby wydając zaskarżoną decyzję Prezes ZUS dopuścił się naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie sposób również dopatrzyć się naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ przeprowadził postępowanie zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Ustalił wszystkie, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, okoliczności faktyczne. Poddał je następnie ocenie trafnie przyjmując, iż wobec niespełnienia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na stan zdrowia i wiek (skarżąca w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnęła wieku emerytalnego i nie została uznana za niezdolną do pracy), przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku nie jest możliwe. Podejmując rozstrzygnięcie odmowne organ należycie je uzasadnił - stosownie do wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Powyższej oceny nie mógł zmienić podnoszony przez skarżącą argument, iż wypracowała ona 20-letni staż pracy. Jak już wyżej wskazano, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest uzależnione do łącznego spełnienia przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wśród których zresztą nie został wymieniony określony staż pracy osoby ubezpieczonej. Z tego względu podnoszona przez skarżącą okoliczność nie mogła mieć wpływu na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie. Dostrzegając trudną sytuację życiową i materialną skarżącej Sąd zauważa, iż organ nie kwestionował tych okoliczności, a zwłaszcza tego, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Jednakże spełnienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania nie jest wystarczające do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego z art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy - jak w sprawie niniejszej - są one uzasadnione (por. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2148/14, publ. CBOSA). Trudna sytuacja materialna skarżącej może natomiast stanowić podstawę do ubiegania się o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji rodzinnej, czy w niedostatku. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.