II SA/Wa 575/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (sprawozdawca), Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Protokolant, asystent sędziego Monika Michnik-Misterek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi M. K. - przedstawiciela ustawowego małoletnich: K. i W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Wnioskiem z dnia 28 października 2011 r. M.K. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci K. i W.K. Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. znak [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 199 8r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podał, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek wskazanych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 34 lat ojciec dzieci posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 4 miesiące i 11 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata, 5 miesięcy i 4 dni tych okresów. Ponadto organ wskazał, że w latach 2003-2004 oraz 2004-2008 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. Ponadto po zaprzestaniu wykonywania zatrudnienia w marcu 2009 r. do dnia śmierci w sierpniu 2011 r., tj. przez ponad 2 lata, ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Dodatkowo Prezes ZUS podniósł, że w wymienionych przerwach ojciec dzieci nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia w celu nabycia przez ojca dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wyjaśnił również, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. znak [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2011 r. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: • jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ponadto organ wskazał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, przy czym w sprawach świadczeń w drodze wyjątku konieczne jest zbadanie czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dzieci tego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. W związku z tym, organ podał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z dokumentacji rentowej wynika, iż ojciec dzieci w okresach od [...] marca 2003 r. do [...] sierpnia 2004 r., od [...] października 2004 r. do [...] stycznia 2008 r. i od [...] kwietnia 2009 r. do [...] sierpnia 2011 r., tj. do dnia śmierci - nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ odnosząc się do kwestii bezrobocia wyjaśnił, że za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy z powodu nadużywania alkoholu. Podkreślił, że alkoholizm osoby ubezpieczonej również nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Powyższa decyzja organu stała się przedmiotem skargi M.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 14 czerwca 2012 r. skarżąca wyjaśniła, że ojciec dzieci przed śmiercią nie chorował. Wojewódzki Sąd Administracyjny w warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem nie zostały spełnione wymienione w nim przesłanki, które umożliwiałyby przyznanie świadczenia. Podstawowym wymogiem przewidzianym w tym przepisie jest wykazanie wystąpienia okoliczności szczególnych usprawiedliwiających niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty. Należy wskazać, iż szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS na potrzeby stosowania powołanego przepisu art. 83 jest wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W niniejszej sprawie nie zostało wykazane, aby ojciec dzieci z przyczyn od siebie niezależnych i niemożliwych do pokonania przy dołożeniu należytej staranności, nie mógł podjąć zatrudnienia. Wskazać należy, że niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Z akt rentowych wynika, że wobec zmarłego ojca dzieci nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem należy uznać, że przez całe swoje życie ojciec dzieci był całkowicie zdolny do pracy. Nie chorował, a tym samym mógł podjąć zatrudnienie lub inną działalność objętą ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto z akt rentowych wynika, że ojciec dzieci legitymował się krótkim stażem ubezpieczenia w stosunku do swojego wieku, posiadał przerwy w zatrudnieniu w latach 2003 – 2004 oraz 2004 – 2008 oraz był uzależniony od alkoholu. Zgodzić się należy z organem, że stan bezrobocia nie może być uznany za szczególną okoliczność zwłaszcza w sytuacji, gdy jest on spowodowany nadużywaniem alkoholu. W związku z powyższym, skoro w niniejszej sprawie nie została wykazana przesłanka szczególnych okoliczności, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru warunków z art. 83 ust. 1 ustawy, jest to okoliczność sama w sobie przesądzająca o niemożności uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podjęte w niniejszej sprawie decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku są zasadne. Rozstrzygając sprawę organ prawidłowo zastosował zarówno przepisy prawa materialnego jak i przepisy postępowania. Trudna sytuacja materialna rodziny nie może stanowić przesłanki do uwzględnienia żądania, gdy nie zostaną spełnione pozostałe przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy. W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszenia prawa, dlatego też na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji.