II SA/Wa 58/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędzia WSA Janusz Walawski (spr.) Protokolant specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego J. D. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] listopada 2014 r. wydał decyzję znak sprawy: [...], którą utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] sierpnia 2014 r. znak: [...] o odmowie przyznania małoletniemu J.D., reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego A. D. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu S.D. Organ w uzasadnieniu decyzji podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Zatem zachodzi konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Na przestrzeni 42 lat życia ojca dziecka udokumentowano 8 lat, 11 miesięcy i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed zgonem, tj. od [...] sierpnia 2003 r. do [...] sierpnia 2013 r. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 1 rok i 12 dni. W okresach od [...] października 1992 r. do [...] października 1995 r., od [...] listopada 1995 r. do [...] czerwca 1997 r. i od [...] stycznia 2005 r. do [...] sierpnia 2013 r. (data zgonu) zmarły ojciec dziecka nie podejmował pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, by w tych okresach zmarły ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, nie był on też osobą całkowicie niezdolną do pracy. Nadto z akt sprawy wynika, że zmarły ojciec dziecka nie utrzymywał kontaktów z rodziną od 2005 r. W przerwach w ubezpieczeniu był on w krótkich okresach zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, niemniej jednak okoliczność ta nie mogła zostać uwzględniona, ponieważ okresy te w opinie organu, nie stanowią ani okresów składkowych, ani nieskładkowych. Prezes ZUS uznał zatem, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwała na stwierdzenie, by zmarły ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.). Trudne warunki materialne nie stanowią zaś wystarczającego uzasadnienia do przyznania przedmiotowego świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb. Na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2014 r. została wniesiona skarga, w której zarzucono, że została wydana z naruszeniem następujących przepisów: 1. art. 7 Kpa, polegającym na niepodjęciu przez organ wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, w szczególności w zakresie niepodjęcia inicjatywy dowodowej odnośnie przesłanki szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; 2. art. 9 Kpa, polegającym na zaniechaniu należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, w szczególności w zakresie informowania stron o konieczności dowodzenia wystąpienia szczególnych okoliczności; 3. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 Kpa, polegającym na niezebraniu - a tym samym nierozpatrzeniu - w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co doprowadziło do przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów w zakresie oceny wystąpienia szczególnych okoliczności, a nadto art. 107 § 3 Kpa, polegającym na nieuzasadnieniu rozstrzygnięcia odnośnie odmowy wiarygodności twierdzeniom i dowodom na okoliczność wystąpienia w sprawie szczególnych okoliczności. Podnosząc powyższe zarzuty wniesiono o: 1. uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej; 2. zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania; 3. połączenie w celu łącznego rozpoznania - zgodnie z art. 111 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. - spraw ze skarg A. D. i K. D., toczących sie przed tutejszym Sądem i pozostających ze sobą w związku; 4. przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na brak możliwości ich poniesienia w jakiejkolwiek części. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik organu odnosząc się do zarzutów podniesionych w skardze stwierdził, że sprowadzają się do tego, iż skoro zaskarżona decyzja jest niekorzystna, to materiał dowodowy musiał być niekompletny - co jednak nie znajduje podstawy ani w przepisach postępowania administracyjnego, ani też w samych aktach sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami dotyczącymi postępowania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 z późn. zm.) zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniach w sprawach o świadczenia określone w ustawie ma obowiązek stosować przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm.). Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wydając decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej - art. 7 Kpa - poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Ma on także obowiązek należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego - art. 9 Kpa - spoczywa na nim także obowiązek wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny materiału dowodowego - art. 77 § 1 Kpa i art. 80 Kpa - oraz obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia według wymagań określonych w art. 107 § 3 Kpa. W rozpatrywanej sprawie organ nie naruszył przywołanych reguł w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić należy, że przesłanki określone w art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy są jedynymi kryteriami ustawowymi, od spełnienia których uzależniona jest możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie obowiązkiem organu było wykazanie istnienia bądź braku przesłanki szczególnych okoliczności, o której mowa w powyżej określonym przepisie. Organ obowiązku tego dopełnił. Organ ustalił stan faktyczny sprawy w stopniu umożliwiającym wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia. Odniósł się do przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, oraz do indywidualnej sytuacji, w której znalazł się zmarły ojciec dziecka. Z akt sprawy wynika, że zmarły ojciec dziecka nie łożył na jego utrzymanie. Matka dziecka otrzymywała alimenty, ale nie od ojca dziecka, a od państwa. Natomiast w przebiegu zatrudnienia ojca dziecka wystąpiły długotrwałe przerwy i w tym czasie nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić należy, że art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie uzależnia prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego ani od długości przerwy, jaka zaistniała pomiędzy ustaniem zatrudnienia a powstaniem niezdolności do pracy i dlatego te okoliczności mają w sprawie drugorzędne znaczenie. W świetle tego przepisu ważne są przede wszystkim powody, dla których nie było możliwe spełnienie wymagań potrzebnych do uzyskania renty w trybie ustawowym. W ocenie Sądu, w ustalonym stanie faktycznym niniejszej sprawy i na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku zmarłego ojca dziecka nie można bowiem stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków, przewidzianych w ustawie, do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w ubezpieczeniu zmarłego ojca dziecka. Jak zasadnie wskazał organ wymienione w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przesłanki muszą wystąpić łącznie. Z treści tego przepisu wynika, że ustawodawca powiązał uprawnienie dziecka zmarłej osoby do renty rodzinnej w drodze wyjątku z hipotetycznie istniejącym prawem osoby zmarłej do świadczenia rentowego bądź emerytalnego. Oznacza to, że ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dziecku zmarłej osoby uwarunkowane jest ustaleniem, iż osobie tej przysługiwałoby świadczenie rentowe bądź emerytalne, a zatem niezbędnym jest dokonanie oceny, czy organ miałby podstawy do przyznania zmarłemu ojcu dziecka świadczenia emerytalnego lub rentowego w drodze wyjątku. Zatem przesłanka "szczególnych okoliczności" odnosi się do osoby ubezpieczonej, która zmarła, a nie do dzieci pozostałych po tym ubezpieczonym. Wobec powyższego zasadną jest ocena dokonana przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że zmarły ojciec dziecka nie legitymował się prawem do przyznania mu wskazanego świadczenia, bowiem nie spełniał ustawowych przesłanek, które uprawnienie takie ewentualnie mogłyby uzasadniać. Zmarły ojciec dziecka we wskazanych przez organ okresach, w tym pomiędzy okresami, w których był uznany za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku, a dniem zgonu nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Nie stwierdzono również, aby w tym czasie był całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy i ze względu na stan zdrowia nie mógł podjąć zatrudnienia. W sprawie nie wykazano również, aby w tych okresach przejawiał jakąkolwiek aktywność w poszukiwaniu zatrudnienia. Zatem skoro zmarły ojciec dziecka nie pozostawał w zatrudnieniu, nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy oraz nie wykazano, że jego bezczynność zawodowa wynikała z powodów obiektywnych, brak jest podstaw do uznania, że zaistniały szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy. Całość argumentacji zaprezentowana w skardze, jak również podnoszona w postępowaniu przed organem, sprowadzała się do kwestionowania ustaleń organu w zakresie ustalenia stanu faktycznego na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego. Jednakże stanowisko to nie znajduje potwierdzenia w zebranym w sprawie materialne dowodowym. Skarżąca jak i jej rodzina niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, ale nie jest to okoliczność uzasadniająca przyznanie przedmiotowego świadczenia. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy zatem wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku.