II SA/Wa 607/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Stanisław Marek Pietras (spraw.), Sędzia WSA - Przemysław Szustakiewicz, Asesor WSA - Sławomir Antoniuk, Protokolant - J. G., po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2007 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...], - zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, - przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. J. D. kwotę 240 (dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa // osiemdziesiąt) stanowiącą 22 % podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. M., opiekunki małoletniego K. M. (ur. [...]) i po wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z dnia 31 października 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 2010/06 stwierdzającego nieważność decyzji z dnia [...] września 2006 r. i decyzji ją poprzedzającej, powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla małoletniego K. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym w dniu [...] ojcu W. M. (ur. [...]). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie, zmarły tragicznie ojciec dziecka na przestrzeni 49 lat życia miał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący łącznie 14 lat, 9 miesięcy i 15 dni, zaś w czasie zatrudnienia wystąpiła niczym nieuzasadniona przerwa w okresie od 1 lipca 1984 r. do 3 września 1998 r., a w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem udowodniono tylko 2 lata, 9 miesięcy i 25 dni ubezpieczenia, zamiast wymaganych 5 lat. Ponadto ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia przypada na dzień 17 września 1998 r., natomiast zgon od tego dnia nastąpił po 6 latach, 10 miesiącach i 12 dniach. Niezależnie od powyższego organ podał, że w ubezpieczeniu ojca dziecka występowały w okresie od 7 kwietnia 1977 r. do 2 grudnia 1981 r., od 5 listopada 1982 r. do 29 lutego 1984 r. i od 1 grudnia 1992 r. do 22 grudnia 1994 r., niczym nieuzasadnione przerwy w świadczeniu pracy. Zatem jest to zbyt krótki okres zatrudnienia i w konsekwencji nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabycie przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia ustawowego. Przy rozpatrywaniu sprawy była również brana pod uwagę sytuacja materialna i – w ocenie organu – nie stwierdzono przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, bowiem skarżąca otrzymuje od 1 czerwca 2006 r. pomoc pieniężną dla małoletniego K. M. z Centrum Pomocy Rodzinie. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 lutego 2007 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. M. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i uznała powyższą decyzję za krzywdzącą, żądają jej uchylenia. Stwierdziła, że pozbawiono ją czynnego udziału w postępowaniu i przed wydaniem decyzji nie zapoznano ją z jej projektem oraz ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Ponadto nie wyznaczono jej terminu zgłoszenia wniosków. W dalszej części dodała, że małoletni K. został pozbawiony ojca w wyniku jego tragicznej śmierci, a gdyby W. M. żył, to miałby szansę na zatrudnienie. Ponadto matka dziecka została skazana na [...] lat pozbawienia wolności. Reasumując, są to szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2007 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] stycznia 2007 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentacją podaną już w zaskarżonej decyzji – dodał, że ojciec dziecka przed zgonem pracował dorywczo i brak zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego w tym czasie, nie może być uznane za szczególną okoliczność. Natomiast świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, M. M. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją wnosząc o jej uchylenie i – poza zarzutami (naruszenie art. 10 § 1 w zw. z art. 77 § 1 i art. 7 k.p.a.) oraz argumentacją przedstawioną już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podała, że pozostaje w niedostatku, a w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto nie można winić ojca dziecka, że nie mógł znaleźć zatrudnienia ze względu na bezrobocie oraz z uwagi na fakt, że był alkoholikiem. Podobnie rzecz się ma z faktem, że pracodawca nie odprowadzał za niego składki na ubezpieczenie społeczne. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne stwierdził, że nagły zgon ojca dziecka nie ma wpływu na przyznanie powyższego świadczenia. W pismach procesowych z dnia 17 kwietnia 2007 r., z dnia 2 lipca 2007 r. i z dnia 23 lipca 2007 r. skarżąca powołując się na załączone dokumenty stwierdziła, że staż ubezpieczenia ojca dziecka był dłuższy, aniżeli podaje to organ. Pełnomocnik skarżącej w piśmie procesowym z dnia 27 września 2007 r. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego, zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów art. 80 ust. 1 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 7, 10 § 1 i art. 77 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 124 powołanej wyżej ustawy, do postępowań w zakresie świadczeń w niej określonych, w tym do świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zapis ten oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy rozpatrywaniu spraw o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest zasadami zawartymi w tej ustawie. Zatem organ w każdym stadium postępowania musi podejmować kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Ponadto zobowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków (art. 9 zd. 1 k.p.a.), a niezależnie od powyższego powinien zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Na organie ciąży również obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś w uzasadnieniu decyzji powinien kierować się wskazaniami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie Sąd dopatrzył się uchybień wskazanych powyżej zasad. Przede wszystkim Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zagwarantował skarżącej czynnego udziału w postępowaniu poprzez niezapewnienie możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym. Na uchybienie tej zasady postępowania wskazywała sama skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ do skargi skarżąca dołączyła świadectwo pracy ojca dziecka, wystawione przez Z. z dnia 12 września 1997 r. Z powołanego wyżej dokumentu wynika, że staż zatrudnienia ojca dziecka może być dłuższy niż wyliczony w zaskarżonej decyzji (w świadectwie pracy podano, iż ojciec dziecka był zatrudniony od dnia 1 października 1974 r. do dnia 2 grudnia 1981 r.), ale okresu tego nie ujęto w stanie faktycznym sprawy i w konsekwencji nie wykazano w decyzji. Nie można zatem wykluczyć, że gdyby skarżącej zapewniono możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym i umożliwiono wyjaśnienie przebiegu zatrudnienia ojca dziecka, to świadectwo pracy, załączone dopiero przy skardze, znalazłoby się w aktach sprawy już w trakcie postępowania administracyjnego. Organ wydający decyzję mógłby wówczas zbadać ten dokument i ustosunkować się do jego treści. Natomiast uznanie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że omawiane świadectwo pracy odzwierciedla faktyczny okres zatrudnienia ojca dziecka, oznaczałoby zmianę całego stażu ubezpieczenia oraz konieczność ponownego zbadania przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku pod tym kątem. Ponadto, w zaskarżonej decyzji organ w ogóle pominął przesłankę posiadania niezbędnych środków utrzymania wskazując jedynie, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast wzmianka w decyzji z dnia [...] stycznia 2007 r. o otrzymywaniu pomocy z Centrum Pomocy Rodzinie, bez jakiegokolwiek rozważenia co do przesłanki "niezbędnych środków utrzymania", nie stanowi wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Podkreślić ponadto należy, że obowiązek zebrania całego materiału dowodowego oraz zapewnienie możliwości zapoznania się z nim przez adresata decyzji ciąży na organie administracji publicznej wydającym decyzję. Przerzucanie zatem na stronę udowodnienia okoliczności warunkujących pozytywne załatwienie jej sprawy, bez aktywności w tym zakresie ze strony organu, prowadzi do uchybienia zasady wyrażonej w art. 77 § 1 k.p.a. Nadto z akt sprawy wynika, że skarżąca, w miarę swoich możliwości, uzupełniała materiał dowodowy dołączając dokumenty, które uznała za ważne dla rozstrzygnięcia. Nie można zatem wykluczyć, że po zapoznaniu się z aktami sprawy, a jeszcze przed wydaniem jakiejkolwiek decyzji, skarżąca uzupełniłaby akta sprawy, a przynajmniej wskazałaby, że staż pracy ojca dziecka jest dłuższy, niż wynika to z wyliczeń organu. W trakcie ponownego rozpatrywania sprawy organ powinien zatem umożliwić skarżącej pełny dostęp do akt, zbadać świadectwo pracy przedstawione przez skarżącą wraz ze skargą oraz ponownie ustalić staż pracy ojca dziecka, a ponadto zbadać, czy w zestawieniu z ewentualnymi pozostałymi dochodami w rodzinie skarżącej, występuje brak niezbędnych środków utrzymania. W konsekwencji organ jest zobowiązany wyczerpująco uzasadnić decyzję ze szczególnym wskazaniem faktów, które uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 1 k.p.a.). W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 152 i 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.