II SA/Wa 619/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, Protokolant sekretarz sądowy Maryla Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2019 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] listopada 2018 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania A. W. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm.), możliwe jest, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie wszystkie wymienione w nim warunki. Organ podkreślił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym. Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nadal nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których strona nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast wymaganych 2 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – strona udokumentowała jedynie 5 miesięcy i 21 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Z akt sprawy wynika, że [...] kwietnia 2016 r. strona ukończyła naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Po raz pierwszy została objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi w dniu [...] grudnia 2016 r. Ubezpieczenie te trwało jednak, jedynie 13 dni. Ponownie strona została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych dopiero [...] czerwca 2017 r. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w przerwie w ubezpieczeniu strona nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Lekarz orzecznik ZUS, orzeczeniem z [...] kwietnia 2018 r., ustalił, że całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero [...] października 2017 r. Zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. A. W. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...], domagając się jej uchylenia w całości. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła: ‒ naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego, poprzez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji gdy skarżąca jest sparaliżowana, jeździ na wózku inwalidzkim i nie może świadczyć jakiejkolwiek pracy, ‒ naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędne zastosowanie i pominięcie okoliczności, iż skarżąca stała się osobą niepełnosprawną na skutek wypadku komunikacyjnego. Organ pominął okoliczność, iż skarżąca nie ze swojej winy uległa poważnemu wypadkowi samochodowemu na skutek, którego została sparaliżowana. Obecnie porusza się na wózku, a jej każdy dzień wypełnia rehabilitacja. Wbrew twierdzeniom organu stan zdrowia ubezpieczonej oraz okoliczności wypadku wskazują, iż wystąpił uzasadniony, szczególny przypadek do przyznania renty w drodze wyjątku. Organ nie przeprowadził w sposób prawidłowy postępowania dowodowego. Nie dokonał analizy obszernej dokumentacji medycznej dołączonej przez skarżącą. Nie wziął pod uwagę okoliczności w jakich doszło do utraty zdolności do pracy. W przypadku zaistnienia jakichkolwiek wątpliwości nie wezwał o stosowną dokumentację. Prezes ZUS pominął również okoliczność, że skarżąca nie mogła przepracować odpowiedniego okresu składkowego bowiem w 2016 r. skończyła liceum. W treści odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1270 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z użytego w tym przepisie sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności. Stąd też, Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) oraz musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS, wydając swoje rozstrzygnięcie, uchybił wskazanym wyżej regulacjom w stopniu mającym istotny wpływ na jej wynik. Argumentacja organu koncentruje się bowiem przede wszystkim na wykazaniu, iż przerwa w zatrudnieniu skarżącej w okresie od [...] kwietnia 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. oraz w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r. spowodowała nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Zwrócić należy uwagę, iż ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost uprawnień do świadczeń w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny, z jakich wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, innymi słowy, czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przyjmuje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, musi mieć charakter obiektywny oraz być niezależna od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec jej skutkom. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że skarżąca w trakcie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu uległa wypadkowi komunikacyjnemu, który spowodował powstanie całkowitej niezdolności do pracy (od [...] października 2017 r.), ustalonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2018 r. Powyższe jednoznacznie wynika z akt postępowania administracyjnego. Okoliczność ta nie została w ogóle przez organ uwzględniona przy badaniu spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu wypadek skutkujący powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, do którego doszło w trakcie pozostawania w ubezpieczeniu, niewątpliwie był okolicznością niezależną od skarżącej i nie z jej winy wykluczył ją z kręgu osób mających możliwość nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że gdyby skarżąca nie uległa wypadkowi, nadal wykonywałaby pracę i miałaby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji powoływanie się przez organ na przerwy w zatrudnieniu, jako okoliczności nieposiadające waloru szczególnych, nie znajduje żadnego uzasadnienia. Organ ponadto nie przeprowadził właściwego postępowania dowodowego na okoliczność przyczyn, z powodu których występowały u skarżącej powyżej opisane przerwy w ubezpieczeniu emerytalno-rentowym. Z akt sprawy wynika bezspornie iż skarżąca w okresie od [...] września 2016 r., do [...] grudnia 2016 r., oraz od [...] kwietnia 2017 r., do [...] czerwca 2017 r., była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. jako osoba bezrobotna niepodlegająca zasiłkowi dla bezrobotnych. W opisanej sytuacji, mając na względzie młody wiek skarżącej oraz jej stan zdrowia, organ winien wezwać skarżącą do złożenia pisemnych wyjaśnień na okoliczność podejmowanych przez nią ewentualnych działań zmierzających do podjęcia aktywności zawodowej w okresie od września 2016 r. (po przystąpieniu przez skarżącą do ponownego egzaminu maturalnego w sierpniu 2016 r.) do [...] grudnia 2016 r. oraz od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r., a następnie ocenić zgromadzony materiał dowodowy pod kątem przesłanek z art. 83 ustawy emerytalnej. Organ powinien przy tym mieć na uwadze młody wiek skarżącej, konieczność przygotowania się do egzaminu maturalnego, posiadane umiejętności i kwalifikacje oraz aktywność w poszukiwaniu pracy, a przede wszystkim to, iż skarżąca podjęła [...] czerwca 2017 r. aktywność zawodową i uległa wypadkowi komunikacyjnemu skutkującemu jej całkowitą niezdolnością do pracy wkrótce po ukończeniu 20 lat w trakcie pozostawaniu w ubezpieczeniu emerytalno-rentowym. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądem administracyjnym orzekł jak w sentencji.