II SA/Wa 620/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung (spr.) Sędzia WSA Ewa Pisula - Dąbrowska Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Protokolant Agnieszka Bieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2009 r. sprawy ze skargi M. B. – przedstawicielki ustawowej małoletniej K. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] września 2008 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2008 r. nr [...], którą odmówił przyznania M. B. świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej córki K. B. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 31 lipca 2008 r. M. B. zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie jej małoletniej córce K. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu z uwagi na trudną sytuację finansową. Skarżąca podniosła, że do śmierci ojca dziecka otrzymywała zaliczkę alimentacyjną, natomiast obecnie otrzymuje wyłącznie dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Tymczasem córka będzie uczęszczać od nowego roku szkolnego do I klasy technikum, położonego w innej miejscowości, stąd wzrosną jeszcze bardziej koszty jej utrzymania związane z dojazdem do szkoły. Skarżąca zaś jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, ale bez prawa do zasiłku. M. B. wyjaśniła również, że przerwy w okresie ubezpieczeniowym ojca dziecka spowodowane były jego złym stanem zdrowia i licznymi pobytami w szpitalach. Jednak pomimo swej sytuacji zdrowotnej ojciec dziecka nie uchylał się od pracy, o czym świadczą rejestracje w urzędzie pracy. Nadto skarżąca wskazała, że nie dysponuje całą dokumentacją medyczną ojca dziecka, ale z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w P. z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] wynika, że ojciec dziecka był niezdolny do pracy w okresie od 1 marca 1996 r. do 31 grudnia 1998 r. Prezes ZUS decyzją z [...] września 2008 r. odmówił przyznania M. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w tym trybie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto, Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, zatem badanie spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności przeprowadza się najpierw w stosunku do osoby zmarłej a następnie do wnioskodawcy. Tymczasem, według ustaleń Prezesa ZUS, ojciec dziecka posiadał stosunkowo krótki do wieku okres składkowy i nieskładkowy. Co więcej, w dziesięcioleciu przed jego śmiercią zamiast pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych wypracował tylko 1 rok, 9 miesięcy i 2 dni tych okresów. W czasie zatrudnienia powstały liczne przerwy w jego wykonywaniu, lecz przerwy te nie były wynikiem szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Zaś obecna trudna sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium dla przyznania żądanego świadczenia. We wniosku z dnia 14 października 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy M. B. zarzuciła, iż w uzasadnieniu decyzji zawarte zostały te same argumenty, które wyjaśniły odmowę przyznania renty w zwykłym trybie. Nadto skarżąca zarzuciła brak ustosunkowania się do okoliczności szczególnych, które wskazała jako usprawiedliwienie braku przezwyciężenia przeszkód w podjęciu zatrudnienia przez ojca dziecka. Prezes ZUS zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2009 r., mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z [...] września 2008 r. Organ administracji wyjaśnił, że po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w zakresie powstania oraz stopnia niezdolności do pracy ojca dziecka, nadal nie stwierdzono, by w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Prezes ZUS, powołując się na orzeczenie lekarza orzecznika z dnia [...] stycznia 2009 r. ustalił wobec ojca dziecka całkowitą niezdolność do pracy, ale nie potrafił wskazać daty jej powstania, stąd przyjęto, że niezdolność do pracy datuje się od dnia zgonu, czyli od [...] stycznia 2008 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, M. B. zarzuciła brak odniesienia się do podanych przez nią okoliczności szczególnych, w skutek których ojciec dziecka nie nabył renty na ogólnych zasadach, a także przyjęcie, że datą powstania całkowitej niezdolności do pracy jest data zgonu, pomimo wyraźnego stwierdzenia lekarza orzecznika, iż daty tej nie można ustalić. Skarżąca podniosła również, że organ administracji nie odniósł się do treści zaświadczenia z urzędu pracy, w którym to dokumencie wskazano długi okres niezdolności do pracy. Nadto stwierdziła, że nie podziela poglądu Prezesa ZUS w kwestii choroby alkoholowej, ponieważ każdy przypadek należy badać indywidualnie, a choroba ta może stanowić podstawę przyznania renty na czas leczenia odwykowego. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że alkoholizm, zwłaszcza nieleczony, nie jest okolicznością szczególną, powołaną w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, natomiast renta może być przyznana w okresie leczenia jedynie z powodu niezdolności do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) posiadanie statusu osoby ubezpieczonej lub bycie członkiem pozostałym po ubezpieczonym, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 4) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – zwanej dalej kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kpa). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W ocenie Sądu Prezes ZUS naruszył wskazane wyżej przepisy w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ oparł zaskarżoną decyzję na domniemaniu powstania daty niezdolności do pracy, pomimo stwierdzenia uprawnionej do tego osoby – lekarza orzecznika, iż daty tej nie można ustalić. Podkreślenia wymaga bowiem, że data ustania możliwości świadczenia pracy przez ojca dziecka może mieć kluczowe znaczenie dla ustalenia prawa do renty w drodze wyjątku, natomiast wszelkie wątpliwości w tym zakresie oznaczają naruszenie przez organ obowiązku nałożonego przez dyspozycję art. 9 kpa. Ponadto, Prezes ZUS nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy poprzez brak odniesienia się do treści powoływanego przez skarżącą zaświadczenia z urzędu pracy z [...] lipca 2008 r., w którym wykazano ponad dwu i pół letni okres udokumentowanej niezdolności do pracy ojca dziecka, co również może mieć wpływ na ustalenie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, a w dalszej konsekwencji ustalenie prawa do renty. Nadto, pomimo wskazywania przez M. B. placówek opieki zdrowotnej, w których leczył się ojciec dziecka od 1994 r., Prezes ZUS nie wyjaśnił czy pobyty w szpitalu ojca dziecka od 1994 r. miały wpływ na niewypracowanie przez niego odpowiedniego okresu ubezpieczenia społecznego. Co więcej, orzeczenie lekarza orzecznika z [...] stycznia 2009 r. oparte zostało na kartach informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie od 12 lutego 2002 r. bez wyjaśnienia, dlaczego nie został uwzględniony wcześniejszy okres. Wprawdzie zebranie materiału dowodowego, przemawiającego na korzyść skarżącej, leży w interesie samej strony skarżącej, to obowiązek wyczerpującego zgromadzenia i rozpatrzenia całości materiału dowodowego generuje po stronie organu administracji publicznej nakaz współdziałania w tym zakresie, tym bardziej, że M. B. wyjaśniła, że nie może otrzymać dokumentacji szpitalnej swojego byłego męża i ojca dziecka. Odnosząc się natomiast do zarzutu skarżącej w kwestii choroby alkoholowej, stwierdzić należy, że alkoholizm rzeczywiście nie stanowi okoliczności szczególnej, która usprawiedliwiałaby brak wypracowania odpowiedniego okresu ubezpieczenia dla otrzymania świadczenia w zwykłym trybie. Natomiast w każdej sprawie należy zbadać wszystkie okoliczności sprawy, a więc również dążenia osoby dotkniętej tą chorobą do wyleczenia się i przezwyciężenia wszystkich konsekwencji tej choroby. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, które polega na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia mogą mieć – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. Ponowne rozpatrzenie wniosku M. B. wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego poprzez wyjaśnienie rozbieżności w kwestii okresów leczenia ojca dziecka w kontekście niezdolności do pracy wykazanej w zaświadczeniu z urzędu pracy, wszechstronnego wyjaśnienia, dlaczego za datę powstania całkowitej niezdolności do pracy przyjęto datę zgonu ojca dziecka i czy faktycznie dopiero od tej daty powstała jego całkowita niezdolność do pracy oraz dokonania oceny na podstawie uzupełnionego materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.