II SA/Wa 620/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Przemysław Szustakiewicz, Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi E.M. i E.M. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M.J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm.), zwanej dalej K.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy małoletnich E. i E. M. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. J. od decyzji z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej. W toku postępowania ustalił, że M. M. – zmarły ojciec dzieci na 40 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 7 lat, 8 miesięcy i 12 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 9 miesięcy i 23 dni okresów składkowych. Ponadto od dnia [...] marca 2003 r. do dnia [...] sierpnia 2016 r. wystąpiła ponad 13-letnia przerwa w zatrudnieniu, która spowodowała brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu odwoławczego, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w tym okresie nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Wskazał, że powyżej udokumentowany okres składowy i nieskładkowy jest nieadekwatny do jego wieku. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia. Podkreślił, że zmarły ojciec pracował dorywczo bez ubezpieczenia i fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej. Osoba, która decyduje się na taką formę wykonywania pracy powinna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zaznaczył także, że kwestia trudnej sytuacji materialnej nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni E. i E. M. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego M. J. zakwestionowali decyzję z dnia [...] lutego 2018 r. uznając ją za krzywdzącą i wnieśli o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi matka małoletnich dzieci wskazała, że jej mąż, będąc osobą ubezpieczoną, zmarł nagle na skutek wylewu, a zatem jest to okoliczność szczególna do przyznania żądanego świadczenia. Podkreśliła, że ona sama nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad małoletnim E. (14 miesięcy), który nie uczęszcza do przedszkola z powodu problemów zdrowotnych. Zwróciła także uwagę na swój stan zdrowia, który znacznie się pogorszył po przeżyciach związanych ze śmiercią męża. Obecnie znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej – stałe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, leki, wizyty lekarskie, prywatna rehabilitacja, obowiązek spłaty pożyczki oraz koszty związane ze szkołą powodują, że jest jej coraz ciężej zapewnić rodzinie godziwe warunki. Zdaniem przedstawiciela ustawowego jej małoletnie dzieci zostały pozbawione niezbędnych środków do życia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie podniósł, że skarżąca nie udowodniła ani w postępowaniu administracyjnym ani na etapie skargi, że w sprawie zaistniały okoliczności szczególne. Wskazał, że zmarły w wieku 40 lat ojciec dzieci przez 13 lat pozostawał poza ubezpieczeniem. Samo powołanie się na trudności w znalezieniu legalnej pracy przy jednoczesnym całkowitym braku dowodów na faktyczne, aktywne poszukiwanie takiego zatrudnienia w żadnym razie nie jest dowodem na zaistnienie szczególnych okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłego ojca dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był krótki okres składkowy i nieskładkowy u zmarłego ojca dziecka, na 40 lat życia wynoszący 7 lat, 8 miesięcy i 12 dni oraz trwająca od dnia [...] marca 2003 r. do dnia [...] sierpnia 2016 r., tj. ponad 13-letnia przerwa w zatrudnieniu. Z akt sprawy wynika, że w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci M. M. udowodnił zaledwie 9 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresach przerw w ubezpieczeniu zmarły ojciec nie miał orzeczonej całkowitej, lub chociażby częściowej niezdolności do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez zmarłego w ww. okresie zatrudnienia, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku zmarłego nie można mówić, iż niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Sąd podziela stanowisko organu, że za taką okoliczność nie można uznać świadomego podejmowania przez zmarłego ojca małoletnich dzieci prac dorywczych, bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Słusznie organ podnosi, że był to świadomy wybór zmarłego, który spowodował określone skutki, w sferze uprawnień do świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Organ prawidłowo zatem wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego. M. J. oraz jej małoletnie dzieci pozostałe po zmarłym znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2017 r. odpowiadają prawu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.