II SA/Wa 649/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), Protokolant starszy referent Agnieszka Fidor po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2024 r. sprawy ze skargi B.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę B.K. (dalej, jako: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej, jako: Prezes ZUS lub organ) z dnia [...] lutego 2024 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] października 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przytoczył treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, dalej, jako: ustawa) i wskazał, że warunki określone ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ podniósł, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 59 lat. Na przestrzeni 60 lat życia udowodnił 20 lat, 1 miesiąc i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. W 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował jedynie 5 miesięcy i 21 dni tych okresów. Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. W okresach od [...] października 2007 r. do [...] listopada 2011 r., od [...] sierpnia 2012 r. do [...] maja 2015 r., od [...] czerwca 2015 r. do [...] grudnia 2022 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Prezes ZUS wskazał, że we wskazanych okresach wobec skarżącego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od [...] grudnia 2022 r. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia skarżącego. Dalej organ wyjaśnił, że problemy zdrowotne skarżącego we wcześniejszym okresie mogły utrudniać podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Natomiast nie można uznać, że stanowiły one szczególną okoliczność, wskutek której skarżący nie spełnił warunków wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Prezes ZUS zauważył ponadto, że skarżący jest zatrudniony na podstawie umowy agencyjnej i z tego tytułu jest objęty ubezpieczeniami emerytalnym oraz rentowymi. Pozostawanie w zatrudnieniu nie pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Organ podał również, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Z tym rozstrzygnięciem skarżący nie zgodził się i wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie decyzji obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego. Dodatkowo skarżący wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów: 1. akt ubezpieczeniowych B.K., 2. akt sprawy Sądu Okręgowego w [...] , sygn. akt [...], 3. akt sprawy Sądu Okręgowego w [...] , sygn. akt [...], 4. akt sprawy Sadu Okręgowego w [...]. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że stanowisko organu jest całkowicie chybione, a decyzja została wydana bez wszechstronnego zbadania zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w szczególności dokumentacji medycznej, która znajduje się w aktach emerytalnych. Nadto, twierdzenie jakoby skarżący był objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu zatrudnienia jest niezgodne ze stanem faktycznym. Skarżący stanowczo temu zaprzeczył. Zdaniem skarżącego, również niezgodne ze stanem faktycznym jest twierdzenie organu, że całkowitą niezdolność do pracy orzeczono dopiero w dniu [...] grudnia 2022 r. albowiem całkowitą niezdolność do pracy orzekł Powiatowy Zespół ds. Orzekania i Niepełnosprawności w [...] w dniu [...] września 2021 r. znak [...]. Dalej w skardze podniesiono, że we wniosku o przyznanie skarżącemu renty w drodze wyjątku przedstawiona została batalia skarżącego na przestrzeni lat, o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej katastrofalnym stanem zdrowia. W aktach ubezpieczeniowych znajdują się dowody dotyczące jego stanu zdrowia, które wprawdzie nie kwalifikowały go do całkowitej niezdolność do pracy, ale świadczyły, że podjęcie zatrudnienia uniemożliwia mu stan zdrowia. Organ, przed wydaniem decyzji, po ponownym rozpatrzeniu wniosku, nie zapoznał się z aktami sprawy, a przede wszystkim z kolejnymi zaświadczeniami o stanie zdrowia skarżącego. To właśnie rodzaj i charakter schorzeń, na które cierpiał, przede wszystkim dolegliwości bólowe i problemy psychiczne, uniemożliwiały skarżącemu podjęcie pracy. Skarżący ponownie przytoczył okoliczności związane z postępowaniami o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy. Zdaniem skarżącego, w pełni udowodnione zostały wszystkie okoliczności wskazane w art. 83 ustawy. Skarżący był osobą ubezpieczoną, nie spełniania warunków do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz nie posiada środków na utrzymania. Z uwagi na swój stan zdrowia od wielu lat nie pracuje i nie ma jakichkolwiek źródeł utrzymania. Skarżący jest osobą samotną, która pozostaje w faktycznej separacji z żoną; małżonkowie nie mieszkają razem, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Na rozprawie w dniu 18 października 2024 r. Sąd postanowił oddalił wnioski dowodowe zawarte w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: • po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; • po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; • po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy zauważyć, że żaden przepis ustawy emerytalnej nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Szczególne okoliczności to zarówno zdarzenia o charakterze siły wyższej, jak i wszelkiego rodzaju sytuacje, które powodują, że dana osoba pozostaje w istocie poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Z akt sprawy wynika, że skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 59 lat. Na przestrzeni 60 lat życia udowodnił 20 lat, 1 miesiąc i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował jedynie 5 miesięcy i 21 dni tych okresów. W okresach od [...] października 2007 r. do [...] listopada 2011 r., od [...] sierpnia 2012 r. do [...] maja 2015 r., od [...] czerwca 2015 r. do [...] grudnia 2022 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Sąd podziela stanowisko organu, że analiza akt sprawy nie wskazuje aby w we wykazanych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Przede wszystkim nie można podzielić poglądu skarżącego, że przyczyną przerw w zatrudnieniu był stan jego zdrowia albowiem z akt sprawy wynika, że była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero od [...] grudnia 2022 r. (do [...] lipca 2025 r.), co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2023 r. W tym kontekście należy podnieść, że zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14). Również i Sąd związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej i nie może dokonywać w tym zakresie samodzielnych ustaleń. Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). Sąd oczywiście dopuszcza, że skarżący cierpi na wskazywane schorzenia czy odczuwa określone dolegliwości ale z punktu widzenia spełniania przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, istotne jest jedynie to, czy z tego powodu czyli ze względu na stan zdrowia – w trybie przewidzianym przepisami prawa – orzeczono wobec ojca skarżącego całkowita niezdolność do pracy. Takiej okoliczności w sprawie nie wykazano, co z resztą potwierdził skarżący w skardze wskazując, że nie był w stanie na przestrzeni wielu lat uzyskać rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Jak już podniesiono, organ rozstrzygając sprawę miał obowiązek oprzeć się na wydanych przez uprawniony organ orzeczeniach (lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS). Nie mógł samodzielnie ustalać stanu zdrowia skarżącego i oceniać czy skarżący zdolny był w przeszłości do pracy czy też nie. W ocenie Sądu, brak jest obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Brak jest podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Skarżący nie wskazał żadnych konkretnych okoliczności tego rodzaju. Nie została zatem spełniona pierwsza z ww. przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący nie wykazał żadnych innych okoliczności mających na celu wykazanie wskazywanej wyżej "szczególności przypadku" dla uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący koncentruje się w skardze ale także i dokumentacji zgromadzonej w postępowaniu administracyjnym, na swoim złym stanie zdrowia i braku środków do życia. Sąd podkreśla, że rozumie trudną sytuację skarżącego. Jednakże należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Pojęcie świadczenia "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Takich okoliczności Sąd nie dopatrzył się w tej sprawie. Zauważyć również należy, iż zgromadzone akta sprawy potwierdzają, że skarżący na dzień wydania zaskarżonej decyzji zatrudniony był na podstawie umowy agencyjnej i z tego tytułu objęty był ubezpieczeniami emerytalnym oraz rentowymi. Rację ma organ wskazując, że pozostawanie w zatrudnieniu nie pozwala na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Końcowo należy wyjaśnić, że Sąd, na rozprawie w dniu 18 października 2024 r., oddalił wnioski dowodowe skarżącego, uznając, iż wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności zostały ustalone. Należy przypomnieć, że zgłaszane przez stronę wnioski dowodowe podlegają uwzględnieniu, o ile ich przedmiotem jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy (art. 78 § 1 K.p.a.). Zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie zaskarżonej decyzji. Istnienie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy, powinno zostać wykazane przez skarżącego. Nie jest zasadne żądanie przeprowadzenia dowodu w tym zakresie przez organ, a tym bardziej przez Sąd. Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.