II SA/Wa 661/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 października 2024 r. sprawy ze skargi J. B. na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. uchyla zaskarżone postanowienie; 2. zasądza od Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych na rzecz skarżącej J. B. kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych, działając na podstawie art. 61a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.) w zw. z art. 85 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE ogólne rozporządzenie o ochronie danych (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 4.05.2016, str. 1 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie nr 2016/679) oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1781), odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie skargi J. B., na nieprawidłowości w procesie przetwarzania jej danych osobowych przez podmioty wymienione w pkt 1-13 osnowy postanowienia. W uzasadnieniu postanowienia organ wyjaśnił, że w dniu [...] sierpnia 2023 r. J. B. wniosła skargę na nieprawidłowości w procesie przetwarzania jej danych osobowych przez wydawcę i dystrybutora książki pt. "[...]" autorstwa T. P., tj. Wydawnictwo [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...], ([...].pl) oraz dystrybutorów ww. książki: [...] S.A. z siedzibą w [...]; [...] Instytut Wydawniczy [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] ; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] ; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...]; [...] Sp. z o.o. sp. k. z siedzibą w [...] ; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...]; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...]; Agencję [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] ; "[...]" Sp. z o.o. z siedzibą w [...]; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...]; [...] z siedzibą w [...]; [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...], polegające na udostępnieniu jej danych osobowych w zakresie imienia, nazwiska, imienia ojca, daty urodzenia, stanu cywilnego, imienia i nazwiska jej męża, informacji o wykonywanym przez jej męża zawodzie, imienia i nazwiska jej córki oraz informacji o stanie własności nieruchomości przy cyt. "[...]" na [...] stronie książki pt. "[...]" autorstwa T. P. oraz dystrybucję jej egzemplarzy w księgarniach stacjonarnych oraz za pośrednictwem księgarni internetowych. Skarżąca wskazała, że przy pomocy książki przetwarzane są publicznie dane osobowe jej i jej rodziny bez żadnej podstawy prawnej w rozumieniu art. 6 rozporządzenia nr 2016/679 oraz sprzecznie z podstawowymi zasadami przetwarzania danych osobowych w rozumieniu art. 5 tego rozporządzenia a także z pominięciem obowiązków informacyjnych wynikających z art. 14 rozporządzenia. Podniosła, że ograniczenia stosowania przepisów rozporządzenia nr 2016/679 do działalności literackiej, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych, odnoszą się jedynie do wypowiedzi w ramach działalności literackiej a nie do działalności wydawniczej lub dystrybucyjnej jako takiej. Skarżąca zażądała: wydania w trybie art. 70 ustawy o ochronie danych osobowych postanowienia o czasowym ograniczeniu przetwarzania danych osobowych przez wymienione wyżej podmioty, zobowiązującego te podmioty do usunięcia z wydawanych, wprowadzanych do obrotu, sprzedawanych lub w inny sposób udostępnianych egzemplarzy książki wskazanego jej fragmentu zawierającego jej dane osobowe; zakazanie ww. podmiotom przetwarzania jej danych osobowych zawartych w książce i zobowiązanie ich do poinformowania skarżącej na piśmie o usunięciu jej danych z egzemplarzy wydawanych, wprowadzanych do obrotu lub znajdujących się w obrocie; nałożenie na podmioty obowiązane do przestrzegania przepisów rozporządzenia nr 2016/679 odpowiednich administracyjnych kar pieniężnych. W dalszej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia organ podniósł, że stosownie do art. 61 a § 1 k.p.a., gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 § 1 k.p.a., zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ stwierdził, że odmowa wszczęcia postępowania na podstawie art. 61 a § 1 k.p.a. "z innych uzasadnionych przyczyn" może mieć miejsce w sytuacjach oczywistych, niewymagających analizy sprawy i przeprowadzenia dowodów, tj. gdy "na pierwszy rzut oka" można stwierdzić, że brak jest podstaw do prowadzenia postępowania. Prezes UODO wyjaśnił następnie, że zgodnie z motywem 153 rozporządzenia nr 2016/679, przetwarzanie danych osobowych do celów wypowiedzi literackiej powinno podlegać wyjątkom lub odstępstwom od niektórych przepisów rozporządzenia, jeżeli jest to niezbędne, by pogodzić prawo do ochrony danych osobowych z prawem do wolności wypowiedzi i informacji, przewidzianym w art. 11 Karty praw podstawowych, a pojęcia dotyczące tej wolności należy interpretować szeroko. Z kolei w świetle art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2509), przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). W szczególności przedmiotem prawa autorskiego są utwory: wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe). W świetle powyższego działalność twórcza wyrażona słowem, jaką jest niewątpliwie książka, stanowi działalność literacką. W ocenie organu, Wydawnictwo [...] Sp. z o.o., poprzez publikację książki pt. "[...]" autorstwa T. P. zawierającej dane osobowe skarżącej w kwestionowanym przez nią zakresie, realizuje prawo do wykonywania działalności literackiej. To samo dotyczy wszystkich innych skarżonych podmiotów, tj. dystrybutorów egzemplarzy ww. książki w księgarniach stacjonarnych oraz internetowych. Artykuł 85 ust. 1 rozporządzenia nr 2016/679 stanowi, że państwa członkowskie przyjmują przepisy pozwalające pogodzić prawo do ochrony danych osobowych na mocy niniejszego rozporządzenia z wolnością wypowiedzi i informacji, w tym do przetwarzania danych osobowych dla potrzeb dziennikarskich oraz do celów wypowiedzi akademickiej, artystycznej lub literackiej. Zgodnie zaś z art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych, do działalności polegającej na redagowaniu, przygotowywaniu, tworzeniu lub publikowaniu materiałów prasowych w rozumieniu ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe, a także do wypowiedzi w ramach działalności literackiej lub artystycznej nie stosuje się przepisów art. 5-9, art. 11, art. 13-16, art. 18-22, art. 27, art. 28 ust. 2-10 oraz art. 30 rozporządzenia nr 2016/679. Ponadto prawodawca unijny zastrzegł, że przepisy art. 17 ust. 1 i 2 nie mają zastosowania, w zakresie w jakim przetwarzanie jest niezbędne - m.in. do korzystania z prawa do wolności wypowiedzi i informacji (art. 17 ust. 3 lit. a rozporządzenia nr 2016/679). W związku z powyższym, organ uznał, że do działalności literackiej nie stosuje się przepisów rozporządzenia nr 2016/679 wskazanych w art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych w zw. z art. 85 ust. 1 rozporządzenia nr 2016/679. Z powyższego organ wywiódł, że w tej sprawie nie można dokonać oceny przetwarzania danych osobowych skarżącej z naruszeniem zasad przetwarzania danych, o których mowa w art. 5 rozporządzenia nr 2016/679, oceny legalności przetwarzania danych w oparciu o przesłanki określone w art. 6 ust. 1 rozporządzenia nr 2016/679, oceny niespełnienia obowiązku informacyjnego, o którym mowa w art. 14 rozporządzenia nr 2016/679 - z uwagi na wyłączenie stosowania tych przepisów w odniesieniu do działalności literackiej. Z uwagi na brak możliwości dokonania - w oparciu o obowiązujące przepisy o ochronie danych osobowych - merytorycznej oceny udostępnienia danych osobowych skarżącej w publikacji książkowej i jej dystrybucji w księgarniach stacjonarnych i internetowych, niemożliwe jest wykorzystanie uprawnień pozwalających na przywrócenie stanu zgodnego z prawem. Tak samo organ nie ma możliwości wydać postanowienia o czasowym ograniczeniu przetwarzania danych osobowych, o którym mowa w art. 70 ustawy o ochronie danych osobowych. J. B. wniosła na powyższe postanowienie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jego uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła organowi naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych w związku z art. 85 ust. 1 rozporządzenia nr 2016/679 oraz art. 17 ust. 3 lit. a) tego rozporządzenia, poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie polegające na utożsamianiu pojęcia "wypowiedzi w ramach działalności literackiej" z działalnością wydawniczą lub dystrybucją egzemplarzy utworu literackiego oraz zrównaniu działalności polegającej na redagowaniu, przygotowywaniu, tworzeniu lub publikowaniu materiałów prasowych z wypowiedziami w ramach działalności literackiej i w konsekwencji na błędnym zastosowaniu ograniczeń wynikających z art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych do aktów przetwarzania danych osobowych w ramach działalności wydawniczej i dystrybucyjnej książki. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że w świetle przepisów prawa prasowego nie ulega wątpliwości, iż książka jest utworem literackim a nie materiałem prasowym w rozumieniu ustawy – Prawo prasowe. Książka jest zbiorem wypowiedzi w ramach działalności literackiej a jej zwielokrotnianie i rozpowszechnienie jest działaniem innym niż "formułowanie wypowiedzi w ramach działalności literackiej", o której mowa w art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych. Zdaniem skarżącej, intencją ustawodawcy zarówno krajowego, jak i europejskiego, było rozróżnienie działalności polegającej na formułowaniu wypowiedzi literackich od działalności wydawniczej lub dystrybucyjnej. Potwierdza to sformułowanie tegoż przepisu w części dotyczącej działalności prasowej, która przez ustawodawcę jest rozumiana expressis verbis zarówno jako tworzenie, jak i publikowanie materiałów prasowych, podczas gdy odnośnie działalności literackiej obejmuje jedynie literacką działalności twórczą ("wypowiedzi w ramach działalności literackiej"). Innymi słowy, w wypadku działalności literackiej wyłączenie stosowaniu przepisów rozporządzenia nr 2016/679 wskazanych w art. 2 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych odnoszą się wyłącznie do działalności twórczej polegającej na formułowaniu wypowiedzi w ramach działalności literackiej, tj. np. pisania książek. Oznacza to, że wydawca książki czyli podmiot zwielokratniający i wprowadzający ją do obrotu jest obowiązany sprawdzić, czy wykonane przez niego czynności wydawnicze nie naruszają przepisów rozporządzenia nr 2016/679, co wiąże się z obowiązkiem zapoznania się z wydawanym utworem literackim i oceną czy nie zawiera on danych osobowych, których przetwarzanie byłoby bezprawne lub zakazane. To samo dotyczy dystrybutora, który winien przynajmniej umownie zagwarantować sobie zgodność rozpowszechnianego dzieła z przepisami rozporządzenia nr 2016/679. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednak z innych przyczyn niż w niej wskazywane. Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie było postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] lutego 2024 r. odmawiające wszczęcia postępowania w związku ze skargą J. B. na nieprawidłowości w procesie przetwarzania jej danych osobowych. Jak podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia organ wskazał art. 61a § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 k.p.a., zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. W rozpoznawanej sprawie organ uznał, że przesłanką zastosowania tego przepisu jest druga z wymienionych w nim podstaw odmowy wszczęcia postępowania, tj. "inne uzasadnione przyczyny". W orzecznictwie sądów administracyjnych i doktrynie wskazuje się, że odmowy wszczęcia postępowania na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. "z innych uzasadnionych przyczyn" ustawa nie konkretyzuje, natomiast należy przez nie rozumieć sytuacje, które w sposób oczywisty, przy pierwszym zestawieniu zakresu żądania wniosku z obowiązującym stanem prawnym, stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania. Taki przypadek zachodzi np. w przypadku wniesienia żądania przez osobę niemającą zdolności do czynności prawnych; wniesienia żądania w sprawie, która nie podlega załatwieniu w formie decyzji administracyjnej; wniesienia żądania w sprawie rozstrzygniętej już decyzją; wniesienia żądania w sprawie, w której toczy się postępowanie przed właściwym organem administracji; wniesienia żądania po upływie terminu określonego w ustawie dla dochodzenia określonych praw - przedawnienie materialnoprawne (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 27 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 372/18; z dnia 15 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1669/20 oraz z dnia 25 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 345/21 – wszystkie powoływane orzeczenia są dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych; a także Z.R. Kmiecik, Wszczęcie ogólnego postępowania administracyjnego, Warszawa 2014). Jeżeli zaistnieją uzasadnione przyczyny uniemożliwiające wszczęcie postępowania, obowiązkiem organu jest wydać postanowienie na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. Ponadto, co szczególnie istotne, w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że omawiana podstawa odmowy wszczęcia postępowania dotyczy tych przypadków, w których niespełnienie przesłanek procesowych ujawnia się już na etapie złożenia wniosku, a stwierdzenie tej okoliczności nie wymaga czynności wyjaśniających. Inaczej ujmując, przyczyny, o których mowa w art. 61a § 1 k.p.a., muszą być oczywiste, dostrzegalne prima facie, obiektywne. Jeżeli natomiast kwestia ta wymaga poczynienia szerszych ustaleń, zwłaszcza w kontekście argumentów podanych przez wnioskodawcę, bądź jest nieoczywista, to wówczas organ administracji jest zobowiązany wszcząć postępowanie w celu wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości i w zależności od wyniku przeprowadzonych czynności, orzec merytorycznie co do zasadności wniosku lub w przypadku stwierdzenia wystąpienia przesłanki bezprzedmiotowości postępowania, umorzyć postępowanie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Wydając bowiem rozstrzygnięcie na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. organ administracji nie bada merytorycznie wniosku, lecz ogranicza się jedynie do stwierdzenia przesłanek formalnych uniemożliwiających merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2024 r. sygn. akt I OSK 684/23). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, należy zauważyć, że postępowanie administracyjne w tej sprawie zostało zainicjowane wnioskiem J. B., którym domagała się ona od organu podjęcia odpowiednich działań przewidzianych w rozporządzeniu nr 2016/679 oraz ustawie z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych. Nie budzi zatem wątpliwości, że żądanie wniosła osoba mającą zdolność do czynności prawnych, w sprawie, w której ma interes prawny (bowiem żądanie dotyczy przetwarzania jej danych osobowych), a sprawa tego rodzaju co do zasady podlega załatwieniu w formie decyzji administracyjnej. Organ nie twierdził, by wniesione żądanie dotyczyło sprawy już rozstrzygniętej w formie decyzji lub sprawy, w której toczy się postępowanie przed właściwym organem administracji. W niniejszej sprawie żądanie nie zostało również wniesione po upływie terminu określonego w ustawie dla dochodzenia praw skarżącej. Podstawą rozstrzygnięcia organu było natomiast stwierdzenie, że z uwagi na przedmiot żądania, tj. związany z nieprawidłowością w procesie przetwarzania danych osobowych skarżącej przez wydawcę i dystrybutora publikacji książkowej, w sprawie nie mają zastosowania przepisy rozporządzenia nr 2016/679. Tego rodzaju konstatacja nie może być uznana za przyczynę, o której mowa w art. 61a § 1 k.p.a., która – jak już wskazano – musi być oczywista, dostrzegalne prima facie i obiektywna. Zagadnienie, czy do wydawcy i dystrybutora książki zawierającej dane osobowe mają zastosowanie przepisy rozporządzenia nr 2016/679 nie może być uznane za niewymagające od organu jakiekolwiek merytorycznej analizy i wykładni przepisów. Natomiast tego rodzaju analiza powinna zostać dokonana w toku postępowania administracyjnego, a ewentualne uznanie, że postępowanie w sprawie żądania skarżącej jest bezprzedmiotowe może skutkować wydaniem decyzji umarzającej to postępowanie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Z podanych przyczyn nieprawidłowe było natomiast zastosowanie przez organ trybu przewidzianego w art. 61a § 1 k.p.a. i wydanie postanowienia odmawiającego wszczęcia postępowania. Sąd uznał zatem, że organ naruszył powyższy przepis w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł jak w pkt 1. sentencji. O kosztach postępowania w punkcie 2. sentencji orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 ww. ustawy. Zasądzoną od organu na rzecz skarżącej kwotę stanowi uiszczony przez nią wpis od skargi (100 zł).