II SA/Wa 663/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk, Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung, Iwona Dąbrowska (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2014 r. sprawy ze skarg D. D. oraz A., A. i H. D. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę A., A. i H. D. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. D., 2. odrzuca skargę D. D. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2014 r., nr [...], wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpatrzeniu wniosku M. D. o ponowne rozpoznanie sprawy, zakończonej decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2014 r., odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci: D., A., A. i H. D., po ich zmarłym ojcu S. D., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podał, iż do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Nadto, przepis ten ma zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowej, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia tej osoby, w tym również do tej osoby należy odnieść przesłankę szczególnych okoliczności wskazaną w omawianym przepisie. Za szczególną okoliczność zaś, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ww. ustawy, uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes ZUS podniósł, iż po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdził przesłanek przemawiających za pozytywnym załatwieniem sprawy, gdyż brak uprawnień ojca dziecka do świadczenia w trybie zwykłym nie był spowodowany okolicznościami, które można uznać za szczególne. Organ zwrócił uwagę, że w okresie od [...] maja 2001 r. do [...] marca 2013 r. tj. do dnia śmierci ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanym okresie stan zdrowia zmarłego nie uniemożliwiał mu kontynuowania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udokumentował żadnego z tych okresów. Zdaniem Prezesa Zakładu udokumentowany okres ubezpieczenia w ilości 6 lat i 27 dni nie jest adekwatny do wieku ubezpieczonego, który zmarł mając 36 lat, zaś w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że okoliczność ta nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Prezes ZUS odniósł się również do podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności, że ojciec dzieci był uzależniony od alkoholu i wskazał, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy z powodu nadużywania alkoholu. Alkoholizm osoby ubezpieczonej również nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Jednakże przyznanie renty z uwagi na alkoholizm oznaczałoby popieranie przez państwo zachowań prowadzących do tej choroby, co w kontekście uregulowań ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r. Nr 70, poz. 471 ze zm.), należy uznać za wykluczone. Organ powołał się w tym miejscu na orzecznictwo sądów administracyjnych. Odnosząc się zaś do wykonywania przez ojca dzieci zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, organ wskazał, że nie można traktować tej okoliczności jako usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może być bowiem uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83. Prezes ZUS stwierdził jednocześnie, że ocenił także sytuację materialną wnioskodawczyni, lecz nie mogła ona stanowić jedynego kryterium przemawiającego za przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnionej pismem z dnia [...] czerwca 2014 r., M. D. nie zgodziła się z takim rozstrzygnięciem, podnosząc w szczególności, iż nie może się domagać ubezpieczenia od kierowcy, który był sprawcą śmierci jej męża i uciekł. Zarzuciła również, że nie otrzymuje pomocy na utrzymanie jej czwórki dzieci, a jedynie otrzymywała alimenty, które teraz, po śmierci ojca dzieci nie są wypłacane. W piśmie procesowym z dnia [...] czerwca 2014 r. M. D., odnosząc się do odpowiedzi na skargę wskazała, że nieprawdziwy jest zarzut, że nie starała się skierować męża na leczenie odwykowe, bowiem miał on ustanowiony nadzór kuratora i podejmował leczenie. Podała też, że najstarszy syn D. po ukończeniu 18 lat zmuszony był podjąć zatrudnienie, by nie być na jej utrzymaniu. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wskazał ponadto, że z akt sprawy nie wynika, ażeby ojciec dzieci podejmował jakiekolwiek próby leczenia choroby alkoholowej, nie łożył na utrzymanie dzieci, a od 2001 r. ustało wszelkie ubezpieczenie. Pracował na czarno i aż do śmierci, która była nagła, nie był osobą niezdolną do zatrudnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub – renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dopuścił się uchybień wskazanych wyżej regulacji, a zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Bezsporne jest w sprawie, iż A., A. i H. D. są dziećmi zmarłego S. D., które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek oraz nie posiadają niezbędnych środków utrzymania. Zasadnicze znaczenie miało zatem ustalenie przyczyn, które uniemożliwiły ojcu dzieci uzyskanie uprawnień do świadczenia ubezpieczeniowego na zasadach ogólnych, gdyż jak trafnie wyjaśnił organ, przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia rodzinnego w drodze wyjątku okoliczność tę należy odnieść do osoby zmarłego. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych posługuje się pojęciem "szczególnych okoliczności", wskutek których ubezpieczony nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przyjmuje się powszechnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, musi być obiektywna oraz niezależna od woli ubezpieczonego, który pomimo dołożenia należytej staranności nie był w stanie zapobiec jej skutkom. Wskazać należy, że omawiany przepis, nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości okresu ubezpieczenia, wobec czego okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień ubezpieczonego do świadczenia przyznawanego w zwykłym trybie. Udokumentowany okres ubezpieczenia ojca dzieci w ilości 6 lat i 27 dni jest niewątpliwie nie adekwatny do wieku ubezpieczonego, który zmarł mając 36 lat, zaś w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że okoliczność ta nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponadto w okresie od [...] maja 2001 r. do [...] marca 2013 r. tj. do dnia śmierci ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanym okresie stan zdrowia zmarłego nie uniemożliwiał mu kontynuowania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Jak wynika z akt sprawy w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Zasadnie zatem wskazał organ, iż w niniejszej sprawie nie sposób przyjąć, by brak powyższych uprawnień ojca dzieci spowodowany był okolicznościami szczególnymi. Sama skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podała, iż ojciec dzieci nadużywał alkoholu oraz podejmował pracę "na czarno", jak się okazało, bez ubezpieczenia. Wskazać należy, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego z tego mianowicie powodu, że jak wiele innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam zatem fakt uzależnienia od alkoholu ojca dzieci, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dzieci z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Niemniej jednak okoliczności tych w żadnym razie nie można zakwalifikować do okoliczności szczególnych w rozumieniu powołanego przepisu art. 83 ust. 1. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową (wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1936/00, Lex nr 51005). Podobnie za taką okoliczność nie uznaje się również świadomego podejmowania pracy bez ubezpieczenia (wyrok NSA z 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01, Lex nr 53781). Sama zaś trudna sytuacja materialna i bytowa, którą eksponuje skarżąca, nie może przesądzać o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Jak już bowiem wskazał Sąd na wstępie swoich rozważań, świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym, by wyłącznie uzasadnione potrzeby decydowały o jego przyznaniu. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Jeśli zaś chodzi o D. D., który w trakcie postępowania sądowego, uzyskał pełnoletniość to wskazać należy, że zgodnie z art. 57 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) skarga powinna czynić zadość wymaganiom pisma w postępowaniu sądowym, a ponadto zawierać m.in.: wskazanie zaskarżonej decyzji, postanowienia, innego aktu lub czynności. Ponadto każde pismo strony powinno zawierać podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika (art. 46 § 1 pkt 4 cytowanej ustawy). Stosownie zaś do treści art. 58 § 1 pkt 3 cytowanej ustawy sąd odrzuca skargę gdy nie uzupełniono w wyznaczonym terminie braków formalnych skargi. D. D. wezwano do usunięcia braków formalnych skargi. W wyznaczonym terminie nie podpisał on skargi i dodatkowo nie wyjaśnił, czy składa skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, zatem skargę należało odrzucić. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 w zw. z art. 57 § 1 i art. 46 § 1 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.