II SA/Wa 677/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Piotr Borowiecki Sędzia WSA – Przemysław Szustakiewicz Protokolant – sekretarz sądowy Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skargi O.R. – reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Po rozpoznaniu wniosku skarżącego O. R. (ur. [...] maja 2010 r.) – reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego R. K. z dnia [...] grudnia 2016 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 887), odmówił przyznania dla wymienionego małoletniego renty rodzinnej po jego zmarłym w dniu [...] października 2016 r. ojcu P. R. (ur. [...] lipca 1986 r.). W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, to w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem zmarły ojciec dziecka w wieku 30 lat, miał udokumentowany łącznie okres ubezpieczenia wynoszący 8 miesięcy i 3 dni. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, miał on udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący 8 miesięcy i 3 dni tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że w latach 2004 – 2007, 2008 – 2010 i 2010 – 2016 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Zatem w ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, zaś przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku z dnia [...] lutego 2017 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, R. K. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją wskazując na trudna sytuację materialną związaną z opłacaniem mieszkania, przedszkola, wydatkami na lekarstwa i na wyjazdy do lekarzy specjalistów dodając, że z ojcem dziecka nie utrzymywała kontaktów i nie miała żadnego wpływu, że nie pracował, a aktualnie pozbawiona ją alimentów. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia z dnia [...] marca 2017 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...]. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte i na opisany powyżej stan faktyczny – podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wówczas, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje tylko niewielki okres, przy spełnieniu pozostałych przesłanek, m.in. całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto ojciec dziecka w okresach od 11 lipca 2004 r. do 2 października 2007 r., od 6 lutego 2008 r. do 24 maja 2010 r. i od 29 września 2010 r. do 4 października 2016 r., tj. do dnia śmierci, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, R. K. – powołując się na argumenty zawarte już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podała, że jej dziecko jest chore i orzeczono wobec niego niesprawność, bowiem choruje na astmę i padaczkę. Wskazała również, że ojciec dziecka był alkoholikiem i przebywał na leczeniu w ZLO w C. oraz w Szpitalu Wojewódzkim w P., lecz nie posiada żadnej dokumentacji, ponieważ nie była do tego upoważniona. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że alkoholizm nie powodujący niezdolności do pracy, nie stanowi szczególnej okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2016 r., poz. 23), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że nie została spełniona przesłanka szczególnej okoliczności uniemożliwiającej spełnienia przez ojca dziecka warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Wszak miał on udokumentowany łączny okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 8 miesięcy i 3 dni i – w ocenie Sądu – jest on nieadekwatny do jego wieku wynoszącego 30 lat. Tym bardziej owo stanowisko jest zasadne jeśli się zważy, że nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. Nie bez znaczenia jest w rozpoznawanej sprawie okoliczność, której organ nie podniósł w zaskarżonej decyzji, że łączny dochód w rodzinie R. K. wynosi [...] zł ([...] zł świadczenia pielęgnacyjnego, [...] zł zasiłku rodzinnego, [...] zł dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka, [...] zł dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego), co oznacza, że na jedną osobę wypada [...] zł. Natomiast kwota najniższej emerytury i renty wynosi 882,56 zł. Oznacza to zaś, że nie została spełniona kolejna przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie niezbędnych środków utrzymania. Dodać również należy, że matka dziecka dopiero w skardze powołuje się na okoliczność choroby alkoholowej ojca dziecka i podjętym przez niego leczeniu odwykowym. Jednakże organ na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadał wiedzy na ten temat i również z akt administracyjnych nie wynika owa okoliczność. Zatem nie można z tego czynić zarzutu organowi, że pominął tę okoliczność przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Wskazać w tym miejscu należy, że powyższa okoliczność może ewentualnie stanowić przesłankę do wznowienia postępowania administracyjnego, o co może wnosić matka dziecka. Na koniec zaś wskazać należy, że Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji R. K. i jej dziecka, jednakże z drugiej strony podkreślić trzeba, że sama trudna sytuacja nie jest wystarczająca do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Reasumując, Sąd mając na uwadze powyższe ustalenia, nie dopatrzył się naruszenia przez organ przepisów art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy. Tym samym uznać należy, że postępowanie administracyjne było prowadzone rzetelnie i nie został przekroczony zakres uznania administracyjnego. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718), należało orzec jak w sentencji wyroku.