II SA/Wa 678/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula-Dąbrowska Sędzia WSA Adam Lipiński (spraw.) Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Głowala po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2013 r. sprawy ze skargi P.R. i M.R. – reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową B.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r., odmawiającą przyznania małoletnim P. R. i M. R., reprezentowanym przez ich matkę – B. S., renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich ojcu – J. R., zmarłym w dniu [...] lutego 2012 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, co następuje: Dochodzone przez zainteresowanych świadczenie uregulowane zostało w art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) Świadczenie to jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. Renta rodzinna w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci nie może być przyznana, ponieważ zmarły ojciec dzieci nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. ustawy. Zgodnie z art. 4 pkt 13 wyżej cytowanej ustawy za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że J. R. pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Ustawa ta nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny po zmarłym. Okoliczność ta nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu. W niniejszej sprawie nie została również spełniona przesłanka dotycząca braku niezbędnych środków utrzymania. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania ocenić na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł (brutto) miesięcznie. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł. brutto i przekracza wysokość najniższej emerytury, co nie pozwala przyjąć, iż dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Małoletni – P. R. i M. R., reprezentowani przez ich matkę B. R., wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję, zarzucając: 1) naruszenie prawa materialnego to jest art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez wadliwe przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie nie są spełnione przesłanki z wymienionego przepisu, do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku; 2) naruszenie prawa procesowego to jest art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 Kpa, poprzez niewyczerpujące zebranie i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego, a także niedostateczne uzasadnienie wydanej decyzji. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W obszernym uzasadnieniu skargi podniesiono miedzy innymi, iż J. R. od dziecka był osobą niepełnosprawną, chorował na postępujący [...], co zostało potwierdzone m.in. zaświadczeniem lekarskim z dnia [...] lutego 1985 r. Choroba dała o sobie znać już w wieku przedszkolnym. Była to genetyczna [...] o charakterze tzw.[...], bowiem nikt z rodziny nigdy wcześniej na nią nie chorował. J. R. już w wieku 8 nie poruszał się samodzielnie, a w wieku 14 lat poruszał się tylko na wózku inwalidzkim i ósmą klasę szkoły podstawowej skończył już w trybie indywidualnym (nauczyciele z własnej inicjatywy przychodzili do niego do domu). Niestety z roku na rok choroba szybko postępowała. W ciągu ostatnich 13-tu lat jego stan powoli się pogarszał. Na początku potrafił np. z podłogi wejść na łóżko lecz już wkrótce, aby go przenieść na wózek, łóżko czy toaletę należało używać podnośnika transportowo - kąpielowego. Wymagał pomocy we wszystkich podstawowych czynnościach życiowo - fizjologicznych, takich jak ubieranie, karmienie, korzystanie z toalety. Był całkowicie uzależniony od pomocy innych osób. Orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2011 r. zaliczono J. R. do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, uznając go na stałe za niezdolnego do pracy. Nie miał zatem możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy i wymagał stałej opieki - początkowo matki a później swojej żony. J. R. mimo bardzo ciężkiej choroby, był człowiekiem kochającym życie i rodzinę. Przed zawarciem związku małżeńskiego, około 4 lata był uczestnikiem warsztatów terapii zajęciowej, ale musiał z zajęć tych zrezygnować ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Ukończył szkołę zawodową o profilu [...] i kilkanaście różnych kursów [...]. Hobbystycznie zajmował się [...], w szczególności [...]. Ze względu na ciężki stan zdrowia, nie mógł swojej pasji wykorzystać do celów zarobkowych. Matka małoletnich – B. S. obecnie B. R. również od dzieciństwa jest osobą niepełnosprawną zaliczoną do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wymagającą częściowej opieki i rehabilitacji. Jej niepełnosprawność jest wynikiem przeżytego w wieku 9-ciu lat, poważnego wypadku. P. R. liczy lat 12 a M. R. – 10. Oboje uczęszczają do szkoły. Po śmierci J. R. jedynym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie z tytułu pracy B. R. w kwocie [...] zł. miesięcznie. Miesięczne wydatki rodziny to: 1) czynsz, opłaty za gaz, prąd i wodę: łącznie [...] zł. 2) żywność oraz obiady w szkole moje i dzieci (małe porcje obiadowe): łącznie około [...],- zł, 3) środki czystości, ubrania, obuwie: łącznie około [...] zł, 4) wydatki związane ze szkołą i nauką (zakup książek, zeszytów, pomocy naukowych, internet, dowóz dzieci do szkoły oraz na zajęcia dodatkowe itp.): łącznie około [...],- zł, Do tego dochodzą również (ponoszone w minimalnym zakresie) wydatki związane z pozaszkolnymi zajęciami dzieci - w przypadku syna P. to koszty składki za zajęcia w klubie sportowym, stroju i obuwia sportowego, wyjazdy na zawody sportowe, zakup strun do gitary itp.) a w przypadku córki M. to przede wszystkim wydatki na strój, obuwie, ale również na przybory plastyczne, wyjazdy po odbiór nagród oraz wyjazdy na przeglądy i konkursy taneczne. Na majątek rodziny składają się: mieszkanie własnościowe o pow. [...] m² oraz będący współwłasnością B. R. i jej ojca, samochód marki [...] (rok produkcji 2000) przystosowany dla osób niepełnosprawnych przewożonych na wózkach inwalidzkich. Zdaniem skarżących celem przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest ochrona: • praw osób, które w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, • praw pozostałych po takich zmarłych osobach członków rodziny, którzy również w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mogą - ze względu na wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie mają niezbędnych środków utrzymania. Bez wątpienia ojciec dzieci w ciągu całego swojego życia, w skutek szczególnych okoliczności (niepełnosprawności w stopniu wykluczającym podjęcia zatrudnienia) nie spełniał ustawowych warunków uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mógł - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Na tym, w ocenie skarżących, polega "szczególność" tej sytuacji, która stanowiła podstawę prośby do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Odnosząc się do drugiej przesłanki decyzji odmownej tj. twierdzenia, że wykazany dochód przypadając na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnie dzieci pozostawały bez niezbędnych środków na utrzymanie, podniesiono w skardze, iż o sytuacji materialnej danej rodziny nie świadczy wyłącznie dochód przypadający na osobę, ale przede wszystkim stosunek wielkości niezbędnych wydatków do uzyskiwanych dochodów. Niezbędne wydatki często bowiem wykraczają poza standardowe ramy takie jak czynsz, energia, odzież, żywność itp. W sytuacji rodziny R. takimi niestandardowymi, niezbędnymi wydatkami są chociażby wydatki związane z rehabilitacją B. R., która od dzieciństwa jest osobą niepełnosprawną, zaliczoną do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wymagającą częściowej opieki i rehabilitacji. Ocena niezbędności, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, powinna być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji skarżącego. Organ nie tylko nie dokonał w zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji ustaleń w tym zakresie, pomijając konieczność ponoszenia stałych wydatków na utrzymanie małoletnich dzieci oraz kosztów mojej rehabilitacji. Prezes ZUS winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa), a także podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 3 i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 Kpa. Tymczasem w przedmiotowej sprawie Prezes ZUS nie dochował wspominanych zasad postępowania. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o jej oddalenie, wskazując na argumentację zawartą w uzasadnieniach obu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do rozpoznania niniejszej sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka, co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Podkreślenia wymaga tu przede wszystkim okoliczność, iż powyższy przepis adresowany jest wyłącznie do kręgu osób ubezpieczonych, co wprost wynika z jego początkowego brzmienia. Znaczy to, iż jedną z zasadniczych przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest istnienie związku ubezpieczonego z ubezpieczeniem z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zmarły ojciec dzieci – J. R. nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ww. ustawy. Zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że J. R. pobierał rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Użyte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez zainteresowanego danego świadczenia w trybie zwykłym, ale przy jednoczesnym założeniu istnienia jego związku z tym ubezpieczeniem (o czym wspomniano wyżej). W niniejszej sprawie oczywistym jest, iż J. R. z uwagi na swoją chorobę, nigdy nie był zdolny do pracy, nie podlegał także ubezpieczeniu z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Utrzymywał się z renty socjalnej przyznanej na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), a zatem wypłacane mu świadczenie nie miało nic wspólnego ze świadczeniami przewidzianymi w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powyższa okoliczność w ogóle wyklucza J. R. z grona osób uprawnionych do świadczeń przewidzianych w tej ustawie, w tym również przewidzianego w niej w art. 83 świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta wyklucza także korzystanie z powyższego świadczenia przez małoletnie dzieci J. R. po jego śmierci, albowiem, na co trafnie zwrócił uwagę organ, świadczenie określone w art. 83 jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. Podkreślenia wymaga tu, iż sądy administracyjne nie kierują się zasadą słuszności lecz jedynie dokonują kontroli ostatecznych decyzji administracyjnych pod względem legalności – czyli ich zgodności z prawem, w tym przypadku normą art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponieważ w niniejszej sprawie zaistniała generalna przesłanka wyłączająca możliwość zastosowania dochodzonego świadczenia, rozważanie dalszych przesłanej warunkujących jego przyznanie – tu rozważanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przez organ sytuacji materialnej rodziny, było w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zbędne. Z tych przyczyn, te aspekty skargi, które odnoszą się do sytuacji materialnej rodziny nie mogą mieć w niniejszej sprawie żadnego znaczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu tych decyzji, które mogło by skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem ich nieważności. Dlatego, mając powyższe na uwadze na podstawie art. 132 i art. 151 przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.