II SA/Wa 73/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Maria Werpachowska, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Ewa Pisula-Dąbrowska (sprawozdawca), Protokolant referent stażysta Agnieszka Cudna, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2016 r. sprawy ze skargi M.L. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rolniczej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w dniu [...] września 2015 r. wydał decyzję nr [...] , którą utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] lipca 2015 r. o odmowie przyznania M.L. prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W uzasadnieniu organ podał, że Prezes KRUS może przyznać w drodze wyjątku emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi, domownikowi, członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Organ wskazał, że warunki wymienione w tym przepisie do uzyskania świadczenia muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ podał, że - jak wynika z dokumentacji zebranej w sprawie – M.L. od września 1976 r. do listopada 1992 r. pozostawał w zatrudnieniu (15 lat, 10 miesięcy i 28 dni), a od czerwca 1994 r. do czerwca 2002 r. (8 lat i 11 dni) podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników, jako domownik. Nadto, w okresie od kwietnia 2002 r. do sierpnia 2004 r. był uprawniony do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, natomiast w dniu [...] kwietnia 2015 r. został uznany za całkowicie trwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym od dnia [...] marca 2015 r. Prezes KRUS podkreślił, że w okresie kiedy stan zdrowia na to pozwalał, skarżący nie podejmował żadnej działalności związanej z opłacaniem składek na ubezpieczenie, co pozwoliłoby na uzyskanie w przyszłości ustawowego świadczenia rentowego. Organ podniósł, że w dacie złożenia wniosku o rentę rolniczą strona nie posiadała żadnego okresu ubezpieczenia emerytalno-rentowego w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku. W ocenie organu, sytuacja materialna M.L. jest trudna, jednak nie wynikła ona ze szczególnych niezależnych okoliczności, lecz wnioskodawca sam się do takiej sytuacji przyczynił, niepodejmując zatrudnienia po ustaniu prawa do renty rolniczej. M.L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2015 r. W uzasadnieniu skargi wskazał na swój zły stan zdrowia, który pogarsza się od wielu lat, wnosząc o rozstrzygnięcie, od kiedy faktycznie utracił zdolność do pracy i samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 277 ze zm.), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego może przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi, domownikowi, członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Z użytego w tym przepisie sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ ma obowiązek przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego dopuścił się naruszenia powyższych zasad procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego potwierdzeniem są przede wszystkim uzasadnienia decyzji. Organ nie wyjaśnił okoliczności, mających kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie do przedmiotowego świadczenia, przede wszystkim, czy brak wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym stażu ubezpieczeniowego był wynikiem szczególnych okoliczności, a zatem takich, które były niezależne od woli skarżącego, i na które nie miał on wpływu. Artykuł 55 ust. 1 powołanej ustawy nie uzależnia bowiem prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego. Ważne są natomiast przyczyny, z powodu których ubezpieczony nie nabył uprawnień do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu decyzji organ ograniczył się do podania faktów, natomiast nie wskazał, które uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł. Oznacza to, że nie dokonał oceny ustalonego stanu faktycznego w zakresie określonym w art. 55 ust. 1 powołanej ustawy. Podkreślić należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny, za szczególną okoliczność - wprawdzie na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale mających zastosowanie również w stosunku do cytowanego art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być – przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy – kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Podkreślić należy, że obowiązkiem organu było rozpatrzenie przypadku skarżącego w aspekcie szczególnych okoliczności, o których mowa we wskazanym wyżej przepisie art. 55 ust. 1, szczególnie w kontekście wypadku, któremu uległ i jego następstw, w sferze jego sprawności fizycznej i możliwości wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym w okresie późniejszym. Organ zaniechał wyjaśnienia, dlaczego przytoczone przez skarżącego fakty nie stanowią, zdaniem organu, szczególnych okoliczności, zwłaszcza, że od 2004 r. był on uprawniony do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Należy podkreślić, iż samo wskazanie, że określone fakty okoliczności szczególnych nie stanowią, jest niewystarczające. Organ, wyrażając bowiem swoje zdanie, winien je przekonywująco uzasadnić. W innym razie decyzja administracyjna nosi znamiona dowolności. Wskazać również należy, że organ nie zbadał, czy i jakie środki utrzymania posiada skarżący, czy są to środki niezbędne, w rozumieniu art. 55 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nadto, czy wydzierżawił posiadane gospodarstwo rolne i z tego tytułu osiągnął dochód oraz czy uzyskał dopłaty z tytułu posiadania nieruchomości rolnej. Organ pominął także fakt, że skarżący legitymuje się stażem pozostawania w ubezpieczeniu w wysokości 24 lat i ponad 11 miesięcy. Prezes KRUS, rozpatrując ponownie sprawę, zobowiązany jest rozpatrzyć ponownie zebrany materiał dowodowy i ewentualnie, jeżeli uzna to za konieczne, materiał ten uzupełnić. Dopiero wtedy będzie możliwe dokonanie pełnej oceny spełnienia wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania przedmiotowego świadczenia, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w sentencji.