II SA/Wa 778/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Pisula – Dąbrowska Sędzia WSA – Danuta Kania Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2014 r. sprawy ze skargi I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku I. K. (ur. [...] października 1964 r.) z dnia [...] sierpnia 2013 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zmarłym w dniu [...] listopada 2009 r. ojcu R. K. (ur. [...] marca 1934 r.), odmówił przyznania wymienionej skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W odniesieniu do renty rodzinnej ma zastosowanie w szczególności art. 68 ustawy zgodnie z którym renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Renta rodzinna przysługuje również dzieciom bez względu na wiek, które stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia – do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] maja 2010 r. została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy od czerwca 2006 r., tj. po ukończeniu 41 lat, a zatem niezdolność do pracy nie powstała do pracy nie powstała w wymienionych okresach i nie stanowi to szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. Ponadto skarżąca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zaś przepisy ustawy nie przewidują zbiegu świadczenia w trybie wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno rentowe. We wniosku z dnia [...] stycznia 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i w uzasadnieniu – powołując się na opisany powyżej stan faktyczny – podała, że jest córką zmarłego R. K., który miał ustalone prawo do emerytury. Ponadto jest ona całkowicie niezdolna do pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania, ponieważ na chwile obecną jej jedynym dochodem jest renta z tytułu niezdolności do pracy w kwocie [...] zł oraz jednorazowe zasiłki z pomocy społecznej. Niezależnie od powyższego cierpi ona na przewlekłe schorzenie powodujące jej niezdolność do pracy, które swym początkiem sięga wczesnego dzieciństwa, przy czym nie jest ona tego w stanie udowodnić. Celem zaś przyznawania świadczeń w drodze wyjątku jest to, aby ich beneficjentami były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że całkowita niezdolność do pracy została ustalona przez lekarza orzecznika ZUS do dna [...] sierpnia 2015 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca I. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania zarzucając: I. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie mające wpływ na wynik sprawy, 1 to: a. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), poprzez uznanie, iż nie spełnia przesłanek do renty rodzinnej, b. art. 95 powyższej ustawy poprzez uznanie, iż pobieranie renty z tytułu niezdolności do pracy jest negatywną przesłanką przyznania renty rodzinnej, II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 k.p.a. przez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego. W uzasadnieniu – powołując się na opisany powyżej stan faktyczny i zarzuty zawarte już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podała, że organ niewłaściwie zinterpretował i zawęził pojęcie "szczególnych okoliczności" i nie zbadał w dokumentacji, czy faktycznie była ona już niezdolna do pracy przed ukończeniem 16 lata, zaś utrata owej zdolności winna zostałć uznana za szczególną okoliczność. Ponadto charakter jej schorzenia wskazuje, że jest ono przewlekłe i istniejące już w dzieciństwie. Z kolei pobieranie renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie jest negatywną przesłanką do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że podstawowym warunkiem ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku jest brak prawa do świadczeń ustawowych, zaś skarżąca takie świadczenie pobiera, zaś dokumentacja medyczna dotycząca jej stanu zdrowia była niewystarczająca do uznania jej za niezdolną do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (vide: art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na charakter uznaniowy decyzji podejmowanej w tym trybie, przy czym pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z przepisu tego wynikają bowiem cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Mianowicie 1.) dotyczy osoby ubezpieczonej lub pozostałego po ubezpieczonym członka jego rodziny, 2.) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3.) ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub ze względu na wiek, 4.) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznając powyższe świadczenie, musi stwierdzić występowanie wszystkich czterech powyższych przesłanek łącznie, co oznacza, iż brak spełnienia chociażby jednego warunku, uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej takie świadczenie. Jednocześnie wskazać należy, że ustalenie istnienia wskazanych przesłanek musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on m.in. przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.), jak również jest on zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem – wbrew stanowisku skarżącej – w rozpoznawanej sprawie organ prawidłowo ustalił, stosując w sposób należyty wskazane powyżej reguły postępowania, że nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej I. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zmarłym ojcu. Konkretnie zaś, przesłanka szczególnych okoliczności na wskutek których nie zostały spełnione warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do renty. Wszak nie budzi wątpliwości fakt, że I. K. jest uprawniona, na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], do renty w trybie zwykłym, tj. w wyniku spełnienia warunków wymaganych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do jej uzyskania. Z tego powodu wnioskowane świadczenie w drodze wyjątku nie może być jej przyznane. Bez znaczenia w sprawie jest okoliczność, że z pobieranej renty skarżąca nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb. Ponadto przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi, przyznawanymi przez organy emerytalno – rentowe. Przepis art. 95 ust. 1 cytowanej ustawy stanowi, że w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Zatem skarżącej przysługiwałoby prawo wyboru świadczenia tylko w sytuacji, gdyby obok prawa do emerytury uzyskała prawo do innego ustawowego świadczenia, np. renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej i co należy podkreślić odnośnie tej ostatniej, przyznanej w trybie zwykłym, a nie w szczególnym. Nie jest również możliwe dokonanie przez skarżącą wyboru pomiędzy świadczeniem w drodze wyjątku a rentą, bowiem nie ma ona prawa do świadczenia określonego w art. 83 ust. 1 ustawy, a ponadto świadczenie to nie ma charakteru świadczenia zwykłego, przewidzianego w art. 95 ust. 1 tej ustawy (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2001 r. o sygn. akt II SA 388/01, publ. LEX nr 55032). Reasumując, skoro zatem w przedmiotowej sprawie I. K. jest uprawniona do renty w trybie zwykłym, to – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy – jest to okoliczność eliminująca ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Słusznie więc sama skarżąca zauważa we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że celem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest to, aby jej beneficjentem była osoba, która nie może otrzymać świadczenia na zasadach ogólnych. Fakt ten więc przesądza o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków, jakie wynikają z tego przepisu. Reasumując, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji, dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.