II SA/Wa 791/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula - Dąbrowska, Sędziowie WSA Adam Lipiński (spr.), Anna Mierzejewska, , Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2016 r. sprawy ze skargi L. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2016 r. utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia [...] stycznia 2016 r. o odmowie przyznania L. D. urodzonej w 1964 r. świadczenia w drodze wyjątku w postaci renty rodzinnej po zmarłym mężu. Podstawę prawną wydania decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 Kpa oraz art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał na brak spełnienia przez zainteresowaną jednej z kilku przesłanek zawartych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - to jest niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. L. D. nie osiągnęła bowiem ani wieku emerytalnego ani nie została uznana za całkowicie niezdolną do pracy przez lekarza orzecznika ZUS. Pojęcie niezdolności do pracy zostało zdefiniowane w przepisie art. 12 powyższej ustawy uznając za niezdolną do pracy osobę, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu, przy czym całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. W myśl art. 14 ust. 1 ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Organ nadmienił, iż dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie wszystkich przesłanek w nim zawartych, zatem brak spełnienia chociażby jednej uzasadnia odmowę przyznania świadczenia. L. D. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegające na przyjęciu , że skarżąca nie spełnia warunku braku możliwości podjęcia pracy ze względu na wiek - z uwagi na nieosiągnięcie wieku emerytalnego - z pominięciem okoliczności braku możliwości uzyskania zatrudnienia przez skarżącą z uwagi na brak kwalifikacji w zawodach poszukiwanych na rynku pracy. W konkluzji skargi L. D. wniosła o uchylenie zaskarżonej oraz poprzedzającej decyzji i zasadzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi L. D. przyznała okoliczności, iż nie posiada orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy i nie osiągnęła wielu emerytalnego, jednakże podniosła, że od ponad 3 lat bezskutecznie poszukuje pracy, której znalezienie jest praktycznie niemożliwe z uwagi na niskie kwalifikacje zawodowe oraz pogarszający się stan zdrowia. Skarżąca jest z zawodu krawcową lecz w tym zawodzie od dawna nie pracowała, w związku z czym utraciła praktyczne kwalifikacje wymagane w tym zawodzie na rynku pracy . Skarżąca ma 52 lata i z uwagi na pogarszający się stan zdrowia oraz brak odpowiedniego wykształcenia jest praktycznie poza rynkiem pracy a jej aktywizacja zawodowa jest niemożliwa. Natomiast L. D. zastosowania wobec niej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS upatruje w rażącym pokrzywdzeniu jej w postępowaniu o przyznanie renty rodzinnej zakończonej decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia [...] sierpnia 1994 r., nr [...]. Decyzją tą, rentę rodzinną, w związku ze śmiercią męża skarżącej w dniu [...] lipca 1994 r., przyznano na rzecz trójki małoletnich wówczas dzieci skarżącej, pomijając osobę skarżącej z tym uzasadnieniem "że była wówczas w wieku 30 lat i przez to nie spełniała wymogu ukończenia 50-go roku życia". Tymczasem, będąc żoną zmarłego górnika, do skarżącej miały zastosowanie przepisy obowiązującej wówczas ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, zgodnie z którymi przysługiwała jej emerytura rodzinna bez względu na wiek . Skarżąca z braku wiedzy na ten temat nie wniosła w przepisanym terminie odwołania od tej decyzji a jej wniesione w 2012 r. odwołanie od tej decyzji, jako spóźnione zostało odrzucone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z dnia [...] stycznia 2013 r. sygn. akt [...]. Dokumenty potwierdzające te okoliczności znajdują się w aktach niniejszej sprawy. W ocenie skarżącej nie wzięcie przez organ pod rozwagę niniejszej okoliczności – oczywistego pokrzywdzenia skarżącej w postepowaniu rentowym w 1994 roku, będącego wynikiem rażącego naruszenia prawa – stanowi o wykroczenie poza granice uznania administracyjnego. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Polemizując z zarzutem pokrzywdzenia skarżącej w postepowaniu rentowym w 1994 roku, organ podniósł, iż L. D. ubiegała się konsekwentnie o rentę rodzinną po mężu w trybie ustawowym, od momentu, kiedy prawo do tej renty wyczerpała jej najmłodsza córka a zatem renta jako taka przestała być wypłacana. Wówczas w 2012 r. skarżąca wystąpiła dla siebie o rentę rodzinną po mężu i ustalono, iż nie spełnia żadnego z warunków, wskazanych w przepisach emerytalno-rentowych, by rentę taką uzyskać. W chwili śmierci męża liczyła lat 30 (wobec wymaganych 50) i była zdolna do pracy, nie osiągnęła także wieku 50 lat ani też nie stała się niezdolna do pracy ani w ciągu 5 lat od zgonu męża, ani też od zakończenia wychowywania dzieci do 18 lat. Nie było zatem żadnych podstaw dla przyznania jej świadczenia w postaci renty rodzinnej. Apelacja od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia [...] stycznia 2013 r. został oddalona przez Sąd Apelacyjny w K. (wyrok z dnia [...] października 2013 r., sygn. akt [...]). W dniu [...] września 2014 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej od tego wyroku. Z pism skarżącej wynika, że nie próbuje ona w żaden sposób samodzielnie zapewnić sobie środków utrzymania - wcześniej utrzymywał ją mąż i utrzymywała się z renty rodzinnej po nim, wypłacanej dzieciom. Obecnie skarżąca uważa za oczywiste, iż powinna otrzymywać takie świadczenie jako wdowa po ubezpieczonym, która nie posiada własnych źródeł dochodu. Nie ma wątpliwości, iż skarżąca jest osobą zdolną do pracy zarówno ze względu na wiek, jak i stan zdrowia, w aktach sprawy nie znajduje się żadna dokumentacja, która uzasadniałaby kwestionowanie tych ustaleń. Skarżąca nie eksponowała swego stanu zdrowia, lecz fakt wdowieństwa (wdowa po górniku) i wynikające z tego przekonanie, iż renta rodzinna po mężu należy jej się niezależnie od tego, czy spełniła, czy nie, warunki do renty rodzinnej wdowiej wskazane w przepisach emerytalno-rentowych. Żądania skarżącej sprowadzają się w istocie do przyznania jej w trybie wyjątku specjalnej renty rodzinnej - górniczej, na podstawie nieobowiązujących już przepisów. Organ nie ma żadnych kompetencji do przyznawania jakichkolwiek świadczeń specjalnych w trybie wyjątku. Rodzinne renty górnicze były odstępstwem od powszechnie obowiązujących przepisów rentowych i przyznawanie ich "w drodze wyjątku" stanowiłoby nieznany żadnym przepisom polskiego prawa "wyjątek od wyjątku". Instytucja świadczenia w drodze wyjątku nie służy zrekompensowaniu wnioskodawcy niekorzystnych dla niego decyzji sprzed 22 lat, w sprawie świadczenia specjalnego. Skarżąca w chwili śmierci męża miała 30 lat. Jeszcze w czasie obowiązywania przepisów o rentach górniczych uzyskała z ZUS informację, że nie jest uprawniona do renty rodzinnej po mężu - i wówczas o takie świadczenie się nie starała. Sprawa przyznania dla skarżącej renty rodzinnej górniczej została prawomocnie zamknięta wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...] października 2013 r. ([...]). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Sądy administracyjne w rozpoznawaniu spraw kierują się zasadą legalizmu, to znaczy, iż sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności zaskarżonej decyzji administracyjnej z prawem obowiązującym w dacie jej wydania (porównaj art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych sąd administracyjny). Skarżąca żądała przyznania jej renty rodzinnej po zmarłym mężu w drodze wyjątku. Zatem decydującą normą prawną rozstrzygająca to żądani jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z jego treścią ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Dochodzone świadczenie nie jest świadczeniem przyznawanym z uwagi na potrzeby, nawet najbardziej uzasadnione. Przepis ten umożliwia przyznanie świadczenia społecznego jeżeli istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełniania przez ubezpieczonego wymaganych w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, przy jednoczesnej niemożności podjęcia pracy przez starającego się o to świadczenie, z uwagi na jego wiek lub orzeczoną niezdolność do wykonywania pracy. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w niniejszej sprawie nie występuje w ogóle potrzeba rozważania wystąpienia przesłanki istnienia szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym, co czyni zasadnym pominięcia także tych rozważań w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Otóż skarżąca nie spełnia podstawowej przesłanki zawartej w art. art. 83 ust. 1 omawianej ustawy – to jest nie legitymuje się ani wiekiem ani orzeczonym przez lekarza orzecznika ZUS całkowicie uniemożliwiającym podjęcie pracy zawodowej albo innej działalności objętej ubezpieczeniem. Skarżąca jest zdolna po pracy zarówno pod względem zdrowotnym jak i z uwagi na brak osiągnięcia wieku emerytalnego – skarżąca urodziła się w 1964 roku. W całej niniejszej sprawie, zarówno przez organem jak i przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, skarżąca w ogóle nie zaprzecza tym okolicznościom. Natomiast eksponuje trudności ze znalezieniem pracy i brak objęcia jej osoby uprawnieniami rentowymi po zmarłym mężu-górniku w postępowaniu przed ZUSem w 1994 r., które to uprawnienia rentowe wynikały z przepisów obowiązującej wówczas ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin. Zaznaczyć jednakże należy, iż zainicjowane w 2012 r. postępowanie administracyjne w sprawie przyznania skarżącej renty rodzinnej, wynikającej z powyższej ustawy, zostały ostatecznie z negatywnym dla niej skutkiem rozstrzygnięte wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z dnia [...] stycznia 2013 r. sygn. akt [...], oddalającym odwołanie od decyzji ZUS Oddział w B. z dnia [...] sierpnia 1994 r. i z dnia [...] maja 2012 r. Apelacja od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...] października 2013 r. sygn. akt [...], zaś Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia [...] września 2014 r. sygn. akt [...] odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w tej sprawie. Powyższe rozstrzygnięcia wraz z ich uzasadnieniami znajdują się w aktach administracyjnych sprawy. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie trafne jest stwierdzenie, zawarte w odpowiedzi na skargę, iż obecne zastosowanie wobec skarżącej – tak jak tego się domaga w swoich pismach – zasad przyznawania świadczeń wynikających z przepisów nieobowiązującej już ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, w związku z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stanowiło by niedopuszczalne połączenie dwóch szczególnych trybów przyznawania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Nadto naruszało by zasady wskazane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co do obligatoryjnej przesłanki braku po stronie zainteresowanego całkowitej możliwości świadczenia pracy z uwagi na wiek albo stan zdrowia. Skarżąca tej obligatoryjnej przesłanki oczywiście nie spełnia. Również instytucja świadczenia w drodze wyjątku, przewidziana w tym przepisie, nie służy celom odszkodowawczym, ale przyznaniem świadczenia w trybie wyjątku tylko takim osobom, które z uwagi na całkowity brak możliwości świadczenia pracy z uwagi na stan zdrowia albo wiek nie mogą i to z wyjątkowych przyczyn – określonych tu – szczególnymi okolicznościami, uzyskać świadczenia z FUS. Dla uzyskania takiego świadczenia wymagane jest spełnienie przez zainteresowanego łącznie wszystkich przewidzianych w tym przepisie warunków. Skarżąca w tej kategorii osób się nie mieści, co w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przesądza o zasadności zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji. Dlatego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w Warszawie orzekł jak w wyroku.