II SA/Wa 800/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Protokolant referent stażysta Adrianna Siniarska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2019 r. w sprawie ze skargi A. K. przedstawicielki ustawowej małoletnich H. i K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżonym aktem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w zw. z art. 127 § 3, ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", - utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] października 2018 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku (dalej jako "świadczenie") - po zmarłym ojcu p. P. K., zwanym dalej "Ubezpieczonym" - dla małoletnich dzieci H. i K. K., zwanych "Wnioskodawcami". W sprawie orzekano w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną". W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy: - przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania, - dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie; brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia; renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; w związku z tym rozpatrzeniu podlega w pierwszej kolejności spełnienie wskazanych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę, - w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku; przy orzekaniu w danym przedmiocie kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym; konieczne jest zbadanie, czy brak uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu, - w judykaturze przyjął się powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków; dodatkowo okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby, - pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy niedostatku, sytuacji życiowej wnioskodawcy, lecz zaistnienia szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym (tak wyrok WSA sygn. akt II SA/Wa 1923/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl – zwanej dalej CBOSA), - po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których Ubezpieczony nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; Wnioskodawcy (reprezentowani przez pełnomocnika ustawowego) nie wykazali, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które Ubezpieczony nie miał wpływu, - z akt sprawy wynika, że udokumentowano 10 miesięcy i 12 dni okresów składkowych Ubezpieczonego; zmarł on w wieku 39 lat; w 10-leciu przed dniem jego śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym –udokumentowano jedynie 8 dni okresu składkowego, - wedle poglądów judykatury, świadczenie w drodze wyjątku jest przyznawane osobom aktywnym zawodowo; jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w przepisie; dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ubezpieczonego; tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia wykluczały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (tak wyrok NSA o sygn. akt I OSK 764/05 – dostępny w CBOSA), - dodatkowo pierwsze zatrudnienie Ubezpieczony podjął [...] maja 2000 r. - w wieku 22 lat; natomiast w okresach: [...] czerwca 2001 r. do [...] listopada 2015 r. oraz [...] grudnia 2015 r. do [...] czerwca 2017 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, - z analizy sprawy nie wynika, aby Ubezpieczony nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, spowodowanych stanem zdrowia; nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy; przyczyną zatem braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli Ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec, - przerwę w ubezpieczeniu ojca dzieci Wnioskodawcy tłumaczą odbywaniem kary pozbawienia wolności; przebywania w zakładzie karnym nie można jednak uznać za szczególne okoliczności, które uniemożliwiły wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych; nie była to bowiem okoliczność niezależna od ojca dzieci; wynikała ze świadomego naruszania prawa (tak wyrok NSA z 30 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 899/01 – opubl. w LEX nr 54537), - wprawdzie przedstawiona sytuacja materialna Wnioskodawców jest trudna; nie stanowi ona jednakże wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku; świadczenia na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej nie są bowiem socjalnymi - przyznawanymi jedynie według potrzeb; stanowią natomiast świadczenia z ubezpieczeń społecznych; przemawia za tym zamieszczenia danego przepisu w ustawie emerytalnej. W skardze sformułowano zarzuty naruszenia art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, poprzez błędną jego wykładnię. Upatrywano jej w uznaniu, że przesłanki szczególnych okoliczności, która stanowi o spełnieniu wymagań do świadczenia, nie można wiązać się z przebywaniem w [...]. Wnioski takie są sprzeczne z brzmieniem ustawy emerytalnej. Skazani, przebywający w zakładach karnych,nie zostali w niej wyłączeni od możliwości ubiegania się o świadczenie. Dodatkowo taka interpretacja prowadzi do dyskryminacji osób przebywających w [...]. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przykładowo - w wyroku z 12 marca 2015 r. (sygn. akt I OSK 3084/14 – dostępny w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał: "Przyjęcie więc a limine, że skoro skarżący przebywa w zakładzie karnym, to z tego powodu świadczenie w drodze wyjątku mu nie przysługuje, jest wadliwe. Bez zbadania bowiem pozostałych przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r., odmowa przyznania świadczenia stanowi naruszenie prawa materialnego. Trafnie więc skarga kasacyjna wskazuje, że przyjęta wykładnia w istocie oznacza dyskryminację osób przebywających w zakładach karnych". Ponadto małoletnie dzieci (Wnioskodawcy), które pozostały po zmarłym, nie powinny ponosić negatywnych konsekwencji. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Trafnie organ odwoławczy skonstatował brak wystąpienie w sprawie przesłanek dla przyznanie świadczenia w drodze wyjątku W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy, przywołując stosowne poglądy judykatury. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną. Odnosząc się zarzutów Wnioskodawców należy jedynie dodać, co następuje. W kontekście normatywnie określonych przez prawodawcę przesłanek przyznawanie danego świadczenia w drodze wyjątku nie mogą mieć znaczenia, podnoszone w sprawie okoliczności, związane z odbywaniem przez Ubezpieczonego kary pozbawienia wolności, Nie zachodziła bowiem sytuacja, gdy brak uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na zasadach ogólnych wynikał z okoliczności, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Nie było to nawet w skardze kwestionowane. Pozbawienie wolności mogło stanowić wprawdzie obiektywnie przeszkodę dla podjęcia zatrudnienia. W ramach sytemu penitencjarnego nie ma bowiem zasady zapewniania wszystkim skazanym osobom możliwości wykonywania pracy. Nawet o ile Ubezpieczony miałby intencje wykonywania pracy, z tytułu czego doprowadzane byłyby składki na ubezpieczenie społeczne, mogło być to w danych warunkach niemożliwe. Negatywne konsekwencje przebywania w zakładzie karnym, w kontekście utraty możliwości swobodnego poszukiwania zatrudnienia, nie mogą być jednak traktowane jako obiektywnie niezależne od Ubezpieczonego. Było to bowiem konsekwencją naruszenia przezeń prawa. Nie może być więc okolicznością, stanowiącą przesłankę uzyskania świadczenia w drodze wyjątku zarówno dla samego Ubezpieczonego, jak i korzystających z pochodnego prawa osób mu bliskich. Koncepcja wedle, której odbywanie kary w zakładzie karnym miałoby stanowić okoliczność wyłączająca konsekwencje braku wykonywania zatrudnienia i odprowadzania składek w okresach wymaganych dla uzyskanie świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie znajduje podstaw na gruncie jednolicie przyjmowanego w judykaturze poglądu, że istotną, szczególną okolicznością może być wyłącznie zdarzenie bądź uwarunkowanie obiektywnie niezależne od ubezpieczonego. Nie znajdowałaby też oparcie w aksjologii polskiego systemu prawnego. Odbywanie kary nie powinno prowadzić do uprzywilejowania skazanego względem innych osób, dla których generalnie warunkiem uzyskanie świadczeń jest wykonywanie pracy i odprowadzenie składek w odpowiednio długich okresach. Chybione są więc wywody skargi, jakoby interpretacja danej regulacji, prezentowana w zaskarżonym akcie, skutkowała nierównym traktowaniem osób skazanych bądź ich rodzin. Ich sytuacja prawna, co do ograniczeń możliwości uzyskania świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego, stanowi następstwo obiektywnych, zależnych od woli ubezpieczonego zdarzeń. Takiej oceny nie mogą podważyć wyrwane z kontekstu uwarunkowań określonej sprawy wypowiedzi, sformułowane w przywołanym w skardze uzasadnieniu wyroku o sygn. akt I OSK 3084/14. W realiach tamtej sprawy wadliwości, w kontekście właściwego wyjaśnienia istotnych okoliczności, upatrywano w istocie nie w samym pominięciu faktu odbywanie kary przez ubezpieczonego lecz braku ustaleń, co do jego stanu zdrowia. W orzecznictwie nie budzi natomiast wątpliwości, że dana kwestia może być istotna. W rozpatrywanym jednak przypadku nie była ona podnoszona, jako ważka dla danej sprawy. Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia, organ nie miał przy tym obowiązku prowadzić samodzielnie ustaleń w danym zakresie z urzędu. Znaczna dysproporcja pomiędzy wymaganym okresem zatrudnienia a okresami, gdy odprowadzano składki, oraz brak wykazania, że nie wynikało to z winy Wnioskodawcy, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wedle treści obowiązujących regulacji. Prowadziłoby to do - nieznajdującego uzasadnienia - zrównania sytuacji faktycznej osób (ich rodzin), które - systematyczną i rzetelną pracą, odprowadzając składki (a przy tym należne podatki) - wypracowały świadczenia z ubezpieczenia społecznego tylko w minimalnym zakresie ( w takiej wysokości mogłoby zostać przyznane wnioskowane świadczenie), z innymi - nieodprowadzającymi składek. W niniejszej sprawie negatywne konsekwencje wyborów życiowych swojego ojca ponoszą niestety jego dzieci – mimo, że nie są winne sytuacji, w której się znajdują (brak świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego po zmarłym ojcu). W kontekście przyznania danego świadczenia w drodze wyjątku nie jest jednak istotne kto z niego będzie korzystał, lecz kumulatywne spełnienie wszystkich przesłanek, wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W niniejszej sprawie wskazane tam warunki nie zostały spełnione. Nie naruszono więc powołanego w skardze, przepisu prawa materialnego, zakreślającego, kiedy dane świadczenie może być przyznane (art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej). Sąd nie spostrzegł wobec argumentacji skargi ani też z urzędu wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.