II SA/Wa 838/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska - Jung, Joanna Kube, Protokolant Agnieszka Bieniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2009 r. sprawy ze skargi M. F. – przedstawicielki ustawowej małoletnich J. F. i M. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2009 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpoznaniu wniosku M. F. – przedstawicielki ustawowej małoletnich J. F. i M. F., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...], odmawiającą przyznania małoletnim renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłym ojcu, P. F. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność zaś na potrzeby stosowania ww. przepisu, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Istotne znaczenie ma zatem zbadanie, czy brak uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń bądź trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS stwierdził, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, albowiem w ubezpieczeniu ojca dzieci, w okresie od [...] czerwca 2002 r. do [...] listopada 2007 r., czyli daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, wystąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, której nie sposób usprawiedliwić okolicznościami, na które zmarły nie miał wpływu. Organ wskazał, odnosząc się do ustalonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2008 r., a kwestionowanej przez wnioskodawczynię, daty powstania całkowitej niezdolności zmarłego do pracy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, początków niezdolności do pracy nie można domniemywać, lecz konieczne są dowody zawierające dane pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem, ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Ponadto, z uwagi na treść art. 14 ust. 1 i ust. 3 powołanej ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika albo orzeczenie komisji lekarskiej, jest wiążące dla organu rentowego, co oznacza, że przesłanka ta nie podlega uznaniu administracyjnemu. Prezes Zakładu wskazał również na przerwy w odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne przez zmarłego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w latach 1999-2002 oraz 2002-2008. W jego ocenie, ubezpieczony miał więc realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia, natomiast świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, nie jest traktowane, jako okoliczność szczególna w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych. Organ podał jednocześnie, iż przy rozstrzyganiu sprawy brana była pod uwagę trudna sytuacja materialna rodziny, lecz nie mogła ona stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, które ma charakter ubezpieczeniowy, a nie socjalny. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. F. wniosła o jej uchylenie w całości, jako naruszającej prawo oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu podała, że P. F. zmarł w dniu [...] września 2008 r., w wieku 37 lat, na chorobę o ciężkim przebiegu, którym był nowotwór w postaci [...], a jego ogniska pojawiły się m.in. w wątrobie i mózgu. W jej ocenie choroba, jako przeszkoda niedająca się usunąć, jest szczególną okolicznością usprawiedliwiającą kontynuowanie zatrudnienia. Podniosła, iż zmarły od lipca 2008 r. miał niewładną rękę, co świadczy o przerzutach choroby do układu nerwowego i mózgu. Z tego powodu pół roku wcześniej przestał wychodzić z domu, nie mógł samodzielnie wykonywać wielu czynności. Jej zdaniem choroba nowotworowa mogła rozwijać się u niego od wielu lat i powodować zmiany w psychice, zaś ognisko nowotworu w mózgu – zmiany psychiatryczne. Z tego powodu mówienie o świadomym nieopłacaniu składek na ubezpieczenie jest nieuprawnione. Skarżąca powołała się też na "Analizę orzeczeń o stopniu niepełnosprawności wydanych przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Z. w IV kwartale 2007 r.", z której wynika, że przyjęta data jest tylko przybliżona i nieuprawniona, zaś tylko w 25% wydanych orzeczeń przyjęto dokładną datę powstania stopnia niepełnosprawności. W tej sprawie, w jej ocenie, było podobnie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Odnosząc się do zarzutów skargi, wskazał w szczególności, iż organ jako datę całkowitej niezdolności zmarłego do pracy przyjął datę [...] listopada 2007 r., a nie datę zgonu, który nastąpił w 2008 r. Ponadto nie sposób uznać, by choroba nowotworowa wykluczała możliwość opłacania składek już w 2002 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i którzy nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 1 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 2 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 50 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przestrzegał powyższych reguł procesowych, zaś wydane rozstrzygnięcia są zgodne z prawem. Zasadnie organ przyjął, iż ubiegający się o świadczenie w drodze wyjątku, określone w przepisie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, powinni spełniać wynikające z niego przesłanki łącznie, zaś brak jednej z nich wyklucza przyznanie świadczenia. Trafne jest również uznanie, że gdy chodzi o świadczenie dla członków rodziny pozostałych po zmarłym, ich uprawnienia mają charakter pochodny, w związku z tym przesłankę szczególnych okoliczności oraz bycia ubezpieczonym, należy odnosić do osoby zmarłego. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że P. F. był osobą ubezpieczoną, jego dzieci jako osoby małoletnie nie mogą podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek, a nadto nie mają niezbędnych środków utrzymania. Kwestią sporną pozostaje natomiast, czy to szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, uniemożliwiły ojcu dzieci uzyskanie uprawnień do świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie. Za szczególną okoliczność w rozumieniu przywołanego przepisu uznaje się bowiem w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wskazać przy tym należy, iż musi to być zdarzenie bądź stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli osoby, jakiej dotyczy, a który może być w okolicznościach konkretnej sprawy, uznany za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą pozostawanie poza ubezpieczeniem. Jednakże w niniejszej sprawie braku ubezpieczenia zmarłego począwszy od [...] czerwca 2002 r., nie sposób wytłumaczyć stanem zdrowia. Jak wynika bowiem z akt, P. F. został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2008 r., za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] listopada 2007 r. z orzeczenia nie wynika natomiast, iż przed tą datą zmarły był częściowo niezdolny do pracy, która to okoliczność mogłaby być ewentualnie rozpatrywana w kontekście przesłanki szczególnych okoliczności w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. Należy zwrócić uwagę, że ojciec dzieci nie kwestionował ustalonej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, albowiem pouczony o takiej możliwości, nie skorzystał z prawa wniesienia sprzeciwu do komisji lekarskiej ZUS. Trzeba ponadto wskazać, że przedmiotowe orzeczenie zostało zaakceptowane w dniu [...] sierpnia 2008 r. przez Zastępcę Głównego Lekarza Orzecznika II Oddziału ZUS w W. Trafne jest zatem, wbrew argumentacji skarżącej, powołanie się przez Prezesa ZUS na wynikające z przepisu art. 14 ust. 1 i ust. 3, związanie organu powyższym orzeczeniem. W tej sytuacji nie sposób uznać, by to stan zdrowia P. F. był powodem braku ubezpieczenia w latach 2002-2007. Przyczyną pozostawania poza ubezpieczeniem było natomiast nieopłacanie składek na ubezpieczenie, z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, co jednak w świetle jednolitego w tym przedmiocie orzecznictwa sadowego nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Odnosząc się zaś do przywołanej dopiero w skardze analizy orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, to trudno dopatrzeć się jej związku z rozpoznawaną sprawą. Nie sposób na jej podstawie wywieść, iż skoro zdarzają się błędy w określeniu daty powstania niepełnosprawności, to tym samym w odniesieniu do P. F. błędnie ustalono datę powstania całkowitej niezdolności do pracy. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.