II SA/Wa 858/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – Paulina Paczkowska po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Dyrektora Instytutu [...] Polskiej Akademii Nauk z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy studentów studiów doktoranckich postanawia: odmówić przyznania K. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego K. K. (dalej jako "skarżąca", "strona"), po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Instytutu [...] Polskiej Akademii Nauk z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy studentów studiów doktoranckich, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Pismem z dnia 29 września 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do nadesłania dokumentów obrazujących jej sytuację finansową, jednak strona nie nadesłała w terminie żądanych dokumentów. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2017 r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Korespondencja zawierająca powyższe postanowienie została zwrócona do Sądu jako niepodjęta. Pismem z dnia 11 stycznia 2018 r. skarżąca wniosła o przywrócenie terminu do złożenia dokumentów o sytuacji finansowej. Skarżąca podała, że w ostatnich kilku miesiącach często chorowała. Również dzieci skarżącej często chorowały, co skutkowało brakiem możliwości zorganizowania kompletu dokumentów, do nadesłania których skarżąca została zobowiązana. Do pisma skarżąca załączyła m.in. zaświadczenie o statusie osoby bezrobotnej, wyciągi bankowe od lipca do października 2017 r. oraz decyzje przyznające świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenie wychowawcze. Jednocześnie kolejnym pismem z dnia 11 stycznia 2018 r. skarżąca ponownie złożyła wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych i przyznanie pomocy prawnej. Wskazała, że sytuacja finansowa rodziny się pogorszyła, co w obecnym stanie uniemożliwia skarżącej zapłacenie kwoty 200 zł. Skarżąca poinformowała, że zgodnie z Ustawą spełnia wymogi ubiegania się o wnioskowaną pomoc. Wskazała, że obecnie po otrzymaniu alimentów w kwocie 2000 zł i po opłaceniu rachunków, skarżącej pozostaje kwota 61 zł do 25 stycznia 2018 r. Do pisma skarżąca załączyła formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym zaznaczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z dwiema córkami (18 i 15 lat). Posiadany dom jest w trakcie egzekucji. Skarżąca oświadczyła, że nie ma innych nieruchomości oraz nie posiada żadnych przedmiotów wartościowych. Jako wierzytelności skarżąca wskazała na zaległe alimenty nie ściągnięte od dłużnika alimentacyjnego w wysokości 350.000 zł. Skarżąca podała, że dochód gospodarstwa domowego stanowią alimenty w wysokości 2000 zł oraz inne świadczenia rodzinne w wysokości 1.000 zł – łączny dochód 3.000 zł. Jako zobowiązania i stałe wydatki skarżąca wymieniła: energię elektryczną 300 zł, gaz zaległość ponad 3.000 zł, woda ok. 10.000 zł zaległości, kredyt mieszkaniowy ok. 300.000 zł. Ponadto oświadczyła, że za rok 2017 r. wywóz nieczystości i śmieci wyniósł 1.200 zł a podatek od nieruchomości 250 zł. Skarżąca wskazała, że miesięczne koszty znacznie przewyższają dochody. Z uwagi na fakt, że dane zawarte w formularzu okazały się niewystarczające do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 19 stycznia 2018 r. wezwano skarżącą na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej jako "p.p.s.a.") do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku z dnia 11 stycznia 2018 r. o przyznanie prawa pomocy poprzez: - wskazanie czy skarżąca posiada pojazdy mechaniczne, jeżeli tak należało wskazać ich markę, rocznik, aktualną wartość rynkową i koszty utrzymania, - nadesłanie wyciągów wszystkich posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, z wyszczególnieniem wszystkich operacji dokonywanych na tych rachunkach w tym okresie i aktualnych sald rachunków oraz w odniesieniu do lokat - wysokości środków zgromadzonych na lokatach, - kserokopii dokumentów, poświadczających stałe koszty utrzymania (opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę itp.) oraz dokumentów potwierdzających zadłużenie, - podanie czy skarżąca otrzymuje pomoc materialną bądź finansową od rodziny bądź osób trzecich, jeśli tak należało wskazać na czym ona polega. Na wykonanie wezwania zakreślono termin 7 dni. Przesyłka zawierająca powyższe wezwanie została zwrócona do Sądu jako niepodjęta w terminie i została uznana za doręczoną w trybie art. 73 p.p.s.a. z dniem 13 lutego 2018 r. W dniu 28 lutego 2018 r. skarżąca skierowała do tut. Sądu drogą elektroniczną pismo, w którym wskazała, że zdarzają się sytuacje, iż przesyłki nie dochodzą. W związku z powyższym skarżąca zwróciła się o przesłanie pisma o uzupełnienie braków mailem, aby mogła się do niego odnieść i poprosić o przywrócenie terminu do złożenia dokumentów. W związku z treścią pisma, przesłano skarżącej drogą elektroniczną wezwanie z dnia 22 stycznia 2018 r. W dniu 9 marca 2018 r. skarżąca złożyła pismo, w którym wniosła o przywrócenie terminu do złożenia dokumentów. Skarżąca wyjaśniła, że nie zawsze otrzymuje awiza z poczty. Jednocześnie skarżąca podała, że załącza - wyciąg z konta PGE o zaległościach na kwoty 212,40 zł i 351,91 zł. Skarżąca poinformowała, że opłata miesięczna została wyliczona za okres od marca do lipca – prognozowana 169,38 zł. Zwróciła przy tym uwagę, że kwota ta jest trochę zaniżona, a wyrównanie nastąpi w sierpniu 2018 r. i wówczas skarżąca najczęściej dopłaca kilkaset złotych; - informację przesłaną drogą telefoniczną o zadłużeniu w PGNiG na kwotę 758,70 zł, 2.678,26 zł i 1.115,40 zł. Skarżąca wyjaśniła, że obciążenie dotyczy obecnej zimy, a opłaty miesięczne w zależności od zimy wynoszą od 500 do 1000 złotych, a w okresie letnim średnio 300-500 zł; - wyciągi z konta osobistego od października 2017 r. do lutego 2018 r. Skarżąca podała, że nie posiada innych kont osobistych i nikt nie udziela jej żadnej pomocy materialnej; - informację o zaległościach na wodę w kwocie 4.457,07 zł. Skarżąca podała, że zużycie miesięczne to kwota ok. 350-400 zł; - zaległości na podatek od nieruchomości 271 zł; - zaległości za wywóz nieczystości 569 zł – miesięcznie 37,50 zł. Skarżąca oświadczyła ponadto, że nie posiada samochodu. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje: Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy. Prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a) lub częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Żądanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zasadą jest, że każdy wnoszący sprawę do sądu zobowiązany jest ponosić koszty sądowe. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa, winno sprowadzać się ono jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zwrócić należy uwagę, że prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, czy zwolnienia od kosztów sądowych. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Dlatego też pomoc państwa, wyrażona w przepisach o prawie pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, skierowana jest do osób, które z uwagi na bardzo ciężką sytuację materialną, często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Chodzi o taką sytuację finansową, która obiektywnie nie daje możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Z tego względu Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiedzialny za zasadność i legalność ich wydatkowania, ma obowiązek zbadania, czy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy, rzeczywiście spełnia przesłanki do przyznania jej tego prawa. Ustosunkowując się do wniosku skarżącej stwierdzić należy, że w stanie faktycznym istniejącym w rozpatrywanej sprawie brak jest przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a tym samym wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim zauważyć należy, że warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez nią, że spełnia ustawowe przesłanki. W interesie strony leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że wnioskodawca uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04). Odnosząc się do wniosku skarżącej o przywrócenie terminu do udzielenia odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, wskazać należy, że termin wyznaczony przez referendarza sądowego w wezwaniu z dnia 19 stycznia 2018 r. ma charakter instrukcyjny a nie zawity, dlatego nie ma potrzeby jego przywracania. Referendarz sądowy uznał argumentację strony dotyczącą nieprzedstawienia w wyznaczonym terminie żądanych dokumentów i rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy wziął pod uwagę wszystkie dokumenty nadesłane przez stronę, obrazujące jej sytuację materialną. Zdaniem referendarza sądowego, przedstawione przez skarżącą wyciągi z rachunku bankowego nie potwierdzają jej trudnej sytuacji i przeczą oświadczeniom skarżącej. Analiza nadesłanych wyciągów wskazuje, że skarżąca co miesiąc dokonuje przelewów na rzecz [...] (31.10.2017 r. skarżąca dokonała przelewu kwoty 670 zł - w tytule przelewu "Rata za m-c 10/17"; 27.11.2017 r. kwota 450 w tytule przelewu "rata za m-c 11/2017"; 08.12.2017 r. kwota 200 zł w tytule przelewu "Dopłata do źle zapłaconej raty za m-c 11/2017"; 09.01.18 r. kwota 660 zł w tytule "Rata za miesiąc 12/2017"; 07.02.2017 r. kwota 660 zł w tytule przelewu "rata leasingowa za m-c styczeń"). Powyższe może oznaczać, że skarżąca - wbrew złożonemu oświadczeniu – posiada samochód, za który opłaca raty leasingowe. Nadto skarżąca dokonuje płatności na stacjach benzynowych ([...]), co również może wskazywać na fakt posiadania samochodu, bądź też na niegospodarność. Nadto, z załączonych wyciągów bankowych wynika, że skarżąca w okresie od 12.12.2017 r. do 12.02.2018 r. dokonała zakupów w sklepach odzieżowych ([...]) na łączną kwotę 1084,45 zł. O ile oczywiście, część tych wydatków z pewnością była niezbędna, o tyle nie wydaje się, żeby w całości wydatki poniesione na zakup odzieży korzystały z pierwszeństwa przed należnymi w sprawie kosztami sądowymi. Zwrócenia uwagi wymaga ponadto, że skarżąca dokonuje wpłat w znacznych kwotach (miesięczne wpłaty od 400 do 789 zł) na rzecz operatora telefonii komórkowej O. S.A. Skarżąca w okresie od października 2017 r. do marca 2018 r. dokonała wpłat na rachunek tego operatora w łącznej kwocie 2926,33 zł. Opłaty na rzecz operatora telefonii komórkowej nie należą do wydatków utrzymania koniecznego, przez które rozumie się wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (mieszkanie, żywność, lekarstwa). Uznać zatem należy, że sposób wydatkowania przez skarżącą środków finansowych świadczy o jej niegospodarności, a nie o trudnej sytuacji materialnej pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Jednocześnie wypada zauważyć, że skarżąca oświadczyła, iż utrzymuje się jedynie z alimentów oraz zasiłku i nie otrzymuje od nikogo żadnej pomocy. Powyższe twierdzenie również pozostaje w sprzeczności z przedstawionymi wyciągami z rachunku bankowego. Wskazują one bowiem, że skarżąca dokonywała przelewów na rzecz dwóch fundacji, których jest prezesem (w łącznej kwocie 493,70) oraz otrzymała wpłaty od tych fundacji w łącznej wysokości 1226 zł. Trzeba jednakowoż podkreślić, że przy ocenie zdolności strony do partycypowania w występujących w sprawie kosztach sądowych, należy uwzględniać stopień wykorzystywania przez stronę swoich możliwości zarobkowych. Zasadne jest powołanie poglądu Sądu Najwyższego, zawartego w postanowieniu z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87 (OSNC 1988/7-8/103), zgodnie z którym jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Skarżąca we wniosku o przyznanie pomocy prawnej nie przedstawiła żadnych uzasadnionych okoliczności, które świadczyłyby o braku możliwości podjęcia zatrudnienia. Wprost przeciwnie – skarżąca pełni funkcje prezesa fundacji. Nadto ze strony internetowej skarżącej [...] wynika, że ma ona szerokie wykształcenie (w tym m.in. prawnicze, psychologiczne), ukończone liczne kursy (m.in. księgowe) oraz posiada bogate doświadczenie zawodowe. Na powyższej stronie internetowej skarżącej (w zakładce dotyczącej jednej z fundacji, której skarżąca jest Prezesem), znajduje się ponadto informacja "Zapraszam również zdłużone osoby w celu ich oddłużenia". Trudno zatem uznać, aby skarżąca nie miała możliwości zdobycia dodatkowych źródeł dochodu, skoro dysponuje tak szerokim doświadczeniem zawodowym i wykształceniem oraz w sytuacji, gdy fundacja której jest Prezesem, wspomaga osoby zadłużone. Jednocześnie zwrócić należy uwagę na fakt, że skarżąca wnioskując o przyznanie prawa pomocy wskazuje na trudną sytuacją finansową akcentując swoje liczne zadłużenia. Zdaniem referendarza sądowego, zadłużenia skarżącej nie stanowią, że jest ona osobą ubogą, która nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Fakt, że skarżąca nie reguluje swoich zobowiązań wobec dostawców energii, gazu czy wody, w sytuacji wydatkowania znacznych kwot na zakup towarów lub usług, które nie służą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych (jak np. raty leasingowe, znaczne kwoty na odzież, nadmierne zobowiązania zaciągnięte u operatora telefonii komórkowej), świadczy jedynie o niegospodarności skarżącej. Podkreślenia wymaga, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania. W zakresie całkowitym prawo pomocy może być przyznane jedynie osobom, które są pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc przede wszystkim kosztów wyżywienia i zamieszkania. Sposób wydatkowania środków przez skarżącą nie wskazuje na fakt pozostawania w ubóstwie, które determinuje przyznanie stronie prawa pomocy przed sądem administracyjnym. Przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji, stanowiłoby w istocie niczym nieuzasadnione przeniesienie na budżet państwa negatywnych skutków decyzji skarżącej dotyczących zaciąganych zobowiązań i braku aktywności zawodowej. Tym samym, w ocenie referendarza sądowego, brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W tej sytuacji, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 1 § 2 pkt 7 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak postanowieniu.