II SA/Wa 873/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Sławomir Antoniuk, Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2015 r. sprawy ze skargi małoletniej M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa oraz art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lutego 2015 r. o odmowie przyznania małoletniej M. M., reprezentowanej przez matkę – A. M., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym R. M. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w niniejszej sprawie brak jest szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niespełnienie przez R. M. wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co uniemożliwia przyznanie tych świadczeń – tu renty rodzinnej jego córce M. M. Z akt sprawy wynika, iż w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 7 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] lutego 2015 r. ustaliła trwałą całkowitą niezdolność do pracy ojca dziecka od [...] września 2014 r., czyli od daty jego śmierci. Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż w okresie od [...] grudnia 2007 r. do [...] września 2014 r. R. M. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec ojca dziecka w wyżej wymienionym okresie nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem, w ocenie organu, nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Działająca w imieniu małoletniej M. M. matka A. M. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zażądała uchylenia powyższej decyzji i przekazania sprawy Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpatrzenia. W skardze zarzuciła organowi naruszenie art. 107 § 3, art. 11, art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 15 Kpa oraz naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazywała, iż żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". W orzecznictwie przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Niemniej jednak wystąpienie "szczególnych okoliczności" powinno być stwierdzone indywidualnie w odniesieniu do każdego przypadku. Podniosła także, iż zmarły osiągnął okres składkowy w wysokości 10 lat, 1 miesiąc i 19 dni mając lat 35, co oznacza, że podejmował on czynnie aktywność zawodową i opłacał składki. Sam fakt, że w okresie wcześniejszym zmarły nie miał stwierdzonej niezdolności do pracy, nie powoduje, że jego choroba umożliwiała mu podjęcie zatrudnienie. Jakkolwiek sama choroba alkoholowa nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, jednak w konkretnych przypadkach skutki choroby alkoholowej, związane z udokumentowaną niezdolnością do pracy, mogą być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Na tę okoliczność w skardze wskazano na konkretne orzeczenia sądów administracyjnych. Nadto w skardze podniesiono, że choroba alkoholowa nie powstaje z dnia na dzień. Dokumentacja medyczna potwierdza, że zdiagnozowana była u R. M. już w okresie wcześniejszym i były podejmowane próby leczenia np. w Klinice [...] Szpital [...] w [...] w okresie od [...] października 2013 r. do [...] listopada 2013 r. a wcześniej w 2004 r. również podejmował próby leczenia (R. M. miał wszyty Esperal) co oznacza, że choroba istniała przynajmniej przed 2004 r. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednocześnie organ podkreślił, iż łączny okres ubezpieczenia ojca dziecka wynosi 13 lat na 18 lat aktywności zawodowej. R. M. zrezygnował z pracy na 6 lat przed zgonem - co w żadnym razie nie może być uznane za okoliczność szczególną, na którą nie miałby wpływu, zwłaszcza, że nie ma podstaw do uznania, iż w tym okresie wystąpiły przeszkody uniemożliwiające podejmowanie pracy. Zgodnie z orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lutego 2015 r. całkowita niezdolność ojca dziecka do pracy powstałą w dacie zgonu i nie była poprzedzona niezdolnością częściową. Nadto z akt sprawy wynika, iż zmarły był alkoholikiem i dopuszczał się przemocy w stosunku do swej rodziny. Alkoholizm nie miał wpływu na jego zdolność do pracy. Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze organ wyjaśnił, że do akt sprawy nie załączono żadnej dokumentacji potwierdzającej leczenie odwykowe ojca dziecka i brak takiej dokumentacji także na etapie skargi. Samo zapewnienie skarżącej, że ojciec dziecka próbował się leczyć, nie jest ani dowodem w sprawie, ani też nie znajduje żadnego potwierdzenia w materiale dowodowym. Organ nie ma szans samodzielnie odnaleźć dokumentacji medycznej, co do której nie tylko nie wiadomo, gdzie jej szukać, ale nawet nie jest pewne, czy takowa istnieje. Zresztą z wyjaśnień skarżącej na temat rozwoju nałogu jej męża wynika raczej, że nałóg ten eskalował i że ojciec dziecka podejmował raczej aktywność nasilającą tak sam alkoholizm, jak i jego skutki, nie zaś, iż podejmował starania o uniknięcie ich. Nie można uznać, iż alkoholik jest w stanie podejmować pracę (bez ubezpieczenia), a jednocześnie uznawać go za osobę niemal nieodpowiadającą za swe życiowe wybory, i zwalniać go tym samym z odpowiedzialności za niepodejmowanie leczenia odwykowego. Alkoholizm jest oczywiście schorzeniem, lecz schorzeniem szczególnego rodzaju - jego negatywnych skutków można uniknąć poprzez konsekwentne leczenie odwykowe, ponadto nie ma podstaw by uznawać, że samo pojawienie się takiego schorzenia automatycznie skutkuje niezdolnością do pracy oraz do rozsądnego pokierowania własnym postępowaniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Zawarte w cytowanym przepisie sformułowanie "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty" zarówno praktyka orzecznicza jak i doktryna odnoszą się do ubezpieczonego. Zatem w postępowaniu administracyjnym o świadczenie w drodze wyjątku istotne są przyczyny dla których ubezpieczony nie opłacał składek ubezpieczenia społecznego i ocena tych przyczyn pod kątem szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby brak ubezpieczenia w pewnych okresach. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym przez ubezpieczonego – tu ojca małoletniej M. M. W niniejszej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, które mogły mieć wpływ na niemożność uzyskania przez R. M. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a zatem nie wykazano istotnej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej M. M. Jak wynika z akt sprawy R. M. urodził się w 1978 r. i zmarł w dniu [...] września 2014 r., pozostawiają po sobie 12 – letnią M. W aktach sprawy brak jest dowodów na poddanie się leczeniu przeciwalkoholowemu przez R. M. Dopiero w skardze podniesiono okoliczność, iż w 2004 r. ojciec dziecka miał wszyty Esperal oraz, wskazano, iż na rok przed śmiercią, w okresie od dnia [...] października 2013 r. do dnia [...] listopada 2013 r., przebywał w Klinice [...] Szpital [....] w [...]. Wskazać tu należy, iż aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Do takich właśnie okoliczności odnoszą się cytowane w skardze orzeczenia sądów administracyjnych. W niniejszej sprawie, podczas całego postępowania administracyjnego, okoliczności leczenia w ogóle nie podnoszono. Natomiast wskazane w skardze na tą okoliczność próby leczenia są znacznie od siebie oddalone w czasie (blisko 11 lat), aby uznać, iż ojciec dziecka podejmował systematycznie próby leczenia z choroby alkoholowej. Nadto okoliczność wszycia R. M. Esperalu w 2004 roku w ogóle nie jest udokumentowana. Podkreślenia wymaga, iż sądy administracyjne mogą swoją kontrolą obejmować jedynie takie dowody, które były zgłaszane w postępowaniu administracyjnym, zatem jeżeli strona skarżąca znalazłaby dowody wskazujące na systematyczne leczenie R. M. z choroby alkoholowej to może ponownie, wskazując na takie dowody, ponowić wniosek o przyznanie dochodzonego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dostrzega okoliczność, iż do końca 2007 r. R. M. pracował i odprowadzał z tego tytułu świadczenia na ubezpieczenie społeczne. Okoliczność tę dostrzega także i organ. Jednakże nie sposób nie ocenić w sposób negatywny faktu, iż już od początku roku 2008 R. M., aż do momentu śmierci ([...] września 2014 r.) żadnej pracy związanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie świadczył. Brak jest także dokumentów wskazujących, iż w okresie tym leczył się systematycznie z choroby alkoholowej. Przeciwnie, wskazane w skardze okoliczności, mogą co najwyżej wskazywać na rzadkie i sporadyczne próby podejmowania leczenia, ale nie wskazują na jego względną trwałość. Z tych przyczyn nie można podzielić twierdzeń skargi o naruszeniu przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych normy art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Również w ramach posiadanych i zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym dowodów, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał prawidłowej oceny stanu faktycznego sprawy i prawidłowo przeprowadził postępowanie administracyjne, zatem nie można podzielić zarzutów skargi naruszenia art. 7, art. 11, art. 15, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 Kpa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu przez organ powyższych decyzji, które mogłoby skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem ich nieważności. Dlatego, mając powyższe na uwadze na podstawie art. 132 i art. 151 przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.