II SA/Wa 899/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra – Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Protokolant specjalista Ewa Kielak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich [...] na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Pismem z dnia [...] września 2017 r. małoletni L. K. i K. K., reprezentowani przez przedstawicielkę ustawową – matkę – A. K. (dalej także: matka skarżących), wnieśli do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po ojcu S. K., zmarłym w dniu [...] czerwca 2017 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.). W uzasadnieniu skargi wskazano, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. odmówiono im przyznania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, a A. K. wraz z trójką swoich dzieci znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Decyzją z dnia [...] października 2017 znak sprawy [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odmówi przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich L. i K. K.. Organ podniósł, że zgodnie z art. 83 ww. ustawy, świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane w przypadku spełnienia następujących przesłanek: 1. wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie powyższe przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Ponieważ renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynika, że w stosunku do zmarłego ojca dzieci udokumentowano jedynie 3 lata, 10 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Tyle samo okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, podczas gdy do przyznania świadczenia w trybie zwykłym wymagane jest w tym okresie 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1997-2017, 2012-2016 oraz 2016-2017 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ubezpieczeniami rentowymi lub emerytalnymi. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych przerwach wobec zmarłego ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu przez niego zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Podkreślono nadto, że choć sytuacja materialna wnioskodawcy jest brana pod uwagę, to nie stanowi ona jedynego kryterium, przesądzającego o przyznaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W dniu 23 listopada 2017 r. skarżący wnieśli o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] marca 2018 r. znak sprawy [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania Administracyjnego (t.j. Dz. U. 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej: K.p.a.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ podniósł, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Kluczowe przy orzekaniu w tym przedmiocie są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Jedynie w przypadku gdy brak tych uprawnień został spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba nie ma wpływu, może zostać przyznane świadczenie w drodze wyjątku. W orzecznictwie sądów administracyjnych powszechnie przyjęty jest pogląd, że za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uważa się tylko takie zdarzenie bądź trwały stan, który wyklucza aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym musi być to stan lub zdarzenie o charakterze zewnętrznym, niezależne od woli danej osoby. W niniejszej sprawie udowodnionych zostało jedynie 4 lata, 1 miesiąc i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci. W ocenie organu wnioskodawcy nie udowodnili, aby niespełnienie warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym spowodowane zostało na skutek okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Za okoliczność taką nie może zostać uznany alkoholizm osoby ubezpieczonej, albowiem choroba ta, choć stanowi utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia, nie eliminuje jednak automatycznie z rynku pracy tym bardziej, że w niniejszej sprawie lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2018 r. ustalił, że S. K. był częściowo, a nie całkowicie niezdolny do pracy i to dopiero od dnia [...] lutego 2016 r. Ponadto istniała możliwość przezwyciężenia skutków choroby poprzez podjęcie leczenia. S. K. w okresie od lipca do sierpnia 2013 r. podejmował leczenie w związku z nadużywaniem alkoholu, ale żeby okoliczność ta mogła zostać pod uwagę, leczenie musiałoby mieć charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę leczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 92/09). Ponadto organ podkreślił, że przyznawanie świadczeń z uwagi na alkoholizm oznaczałoby w istocie popieranie przez państwo zachowań prowadzących do tej choroby i już z tego powodu należy wykluczyć taką możliwość (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1638/09). Powyższa decyzja została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarzucono naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy i brak całościowego rozważenia materiału dowodowego, co miało istotny wpływ na ustalenie przesłanek przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Skarżący podkreślili, że okoliczności sprawy w zakresie spełnienia przesłanki "szczególnych okoliczności" nie zostały należycie zbadane i rozważone przez organ. Kategoria ta ma charakter klauzuli generalnej, zaś jej stosowanie w konkretnej sprawie ma charakter ocenny i indywidualny. Nie można intepretować wskazanego pojęcia w taki sposób, że są to jedynie zdarzenia o charakterze siły wyższej, zaś okolicznością usprawiedliwiającą brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest jedynie stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy. Poza całkowitą niezdolnością do pracy ograniczenia w aktywności zawodowej mogą również wynikać z innych przyczyn, także zdrowotnych, które zmniejszają możliwości zatrudnienia takiej osoby, czynią ją nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostawiają ją poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przy uwzględnieniu wszystkich aspektów sprawy, za okoliczność taką może więc zostać uznana również częściowa niezdolność do pracy. Na poparcie powyższego stanowiska skarżący powołali wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02 oraz z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08. W ocenie skarżących nieuprawnione jest rozumowanie organu, jakoby z uwagi na fakt, że wobec S. K. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, w okresach przerw w zatrudnieniu nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające mu wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Organ nie odniósł się do tego, co było powodem niepodejmowania przez wymienionego zatrudnienia w okresach pozostawania poza ubezpieczeniem. Zmarły był osobą uzależnioną od alkoholu, zdiagnozowano u niego zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z uzależnieniem. W takim stanie rzeczy, w okresach spożywania alkoholu, wymieniony był niezdolny do podjęcia zatrudnienia tym bardziej, że stale zamieszkiwał w mieście [...], o niskiej populacji i mało rozwiniętym rynku pracy. Ponadto wymieniony w okresach przerwy w zatrudnieniu był zatrudniany bez zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, co jest powszechnym zjawiskiem w regionach o wysokiej stopie bezrobocia. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że choć sam alkoholizm nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, to podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek. Nawet jeżeli przyjąć, że wymieniony sam przyczynił się do swojej choroby, to jej skutki nie zależały już od jego woli. W sytuacji gdy osoba uzależniona podejmuje próbę leczenia, nawet pomimo niekorzystnych rokowań, można tę okoliczność traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Na poparcie powyższego stanowiska skarżący powołali wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2126/11. Również sytuacja na rynku pracy, choć co do zasady nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, w wyjątkowych przypadkach może za tokową zostać uznana. Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107, ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Istotą sporu jest ustalenie, czy w niniejszej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w szczególności czy choroba alkoholowa zmarłego ojca małoletnich skarżących, wobec niestwierdzenia jego całkowitej niezdolności do pracy, może stanowić szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że przez szczególne okoliczności na gruncie ustawy emerytalnej należy rozumieć takie zdarzenia, które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają danej osobie możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, przy czym muszą to być okoliczności od ubezpieczonego niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, które wykluczają jego aktywność zawodową (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1396/14). Należy podzielić stanowisko skarżących w tym zakresie, że szczególne okoliczności nie oznaczają jedynie zdarzeń o charakterze siły wyższej i mogą zaistnieć również w sytuacji, w której dana osoba nie jest zdolna do świadczenia pracy z uwagi na stan zdrowia, nawet jeżeli nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy. Dokonując pod tym kątem oceny przedstawionego stanu faktycznego i zgromadzonego materiału dowodowego należało stwierdzić, że Prezes ZUS prawidłowo wywiódł, iż nie zostały w sprawie spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ II instancji prawidłowo ustalił, że łączny staż ubezpieczeniowy zmarłego ojca skarżących wynosi 4 lata 1 miesiąc i 28 dni na 21 lat aktywności zawodowej, a w przerwach w aktywności zawodowej, wobec ubezpieczonego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie można podzielić argumentów strony skarżącej, jakoby choroba alkoholowa zmarłego stanowiła w realiach niniejszej sprawy szczególne okoliczności, uzasadniające niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że co do zasady alkoholizm nie jest okolicznością usprawiedliwiającą brak zatrudnienia, należy jednak indywidualnie rozważyć każdy przypadek w realiach konkretnej sprawy. Oceniając, czy choroba alkoholowa ubezpieczonego stanowi przesłankę uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, kluczowe znaczenie ma postawa osoby dotkniętej tą chorobą, w szczególności wykazanie przynajmniej prób przezwyciężenia choroby, wyjścia z nałogu i podjęcia leczenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 878/12). W rozpoznawanej sprawie nie wykazano, aby S. K. podjął leczenie odwykowe w związku z chorobą alkoholową. Z dokumentów przedstawionych przez skarżących wynika jedynie, że krótkotrwale i tylko kilkukrotnie- w okresie od dnia 5 lipca 2013 r. do dnia 12 sierpnia 2013 r - wymieniony stawił się do poradni odwykowej. Tak krótki okres terapii, niezwiązany ponadto z leczeniem ambulatoryjnym, nie może świadczyć o tym, aby zmarły przejawiał wolę przezwyciężenia choroby. Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej mogłoby zostać wzięte pod uwagę jako okoliczność szczególna wyłącznie wtedy, gdyby leczenie to miało charakter nieprzerwany, zdeterminowany, konsekwentny i wskazujący na wolę jej wyleczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 92/09, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 listopada 2017 r,. sygn. akt II SA/Wa 496/17). Mając powyższe na uwadze, należy zatem stwierdzić, że nie podejmując leczenia od uzależnienia alkoholowego, S. K. dokonał świadomego wyboru dalszej drogi życiowej i tym samym w realiach niniejszej sprawy jego choroba nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie zasługuje również na podzielenie argument, że szczególną okoliczność stanowi w niniejszej sprawie bezrobocie zmarłego ojca skarżących, związane z ogólnie trudną sytuacją na rynku pracy w jego miejscu zamieszkania oraz niską atrakcyjnością wymienionego na rynku pracy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, okres pozostawania bez pracy może zostać uznany za szczególną okoliczność, należy jednak w takim przypadku udowodnić, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową (ponadprzeciętną) aktywnością. Samo pozostawanie bez pracy i zarejestrowanie się w urzędzie pracy nie jest wystarczające (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 841/18). W realiach niniejszej sprawy nie wykazano, aby zmarły taką aktywność podjął. Należy podzielić stanowisko organu także w tym zakresie, że trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która się o nie ubiega nawet, gdy są one uzasadnione. Reasumując, Sąd uznał, że zarówno decyzja Prezesa ZUS wydana w pierwszej, jak i drugiej instancji, są zgodne z prawem. Organ rozważył okoliczności sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego i zastosował prawidłową wykładnię właściwych przepisów prawa materialnego. Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, nie dopatrzył się innych naruszeń prawa materialnego ani też naruszeń przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie stwierdził też naruszeń prawa dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani okoliczności powodujących stwierdzenie nieważności objętych kontrolą aktów. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.