II SA/Wa 906/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska Sędziowie WSA Adam Lipiński Ewa Marcinkowska (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Sylwia Mikuła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi Z. L. przedstawiciela ustawowego małoletnich dzieci K. L. i M. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletnim M. i K.L. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 8 października 2010 r. Z.L. przedstawiciel ustawowy małoletnich synów M. i K. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce B.L. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że jego żona zmarła w maju 2010 r. po długiej i ciężkiej chorobie. W związku z brakiem wystarczającego okresu ubezpieczenia ZUS Oddział w S. odmówił przyznania świadczenia na rzecz małoletnich w trybie zwykłym. Wnioskodawca podał, że w chwili śmierci żona była zatrudniona na podstawie umowy o pracę i przebywała na urlopie wychowawczym. W okresie choroby żony opieka nad nią oraz nad dziećmi spadła na niego. Jego pracodawca wypowiedział mu umowę o pracę. Nie mógł znaleźć nowej pracy w pobliżu miejsca zamieszkania. Nie mógł jednocześnie podjąć pracy gdzieś dalej, gdyż uniemożliwiłoby mu to opiekę nad dziećmi i żoną. W tej sytuacji zmuszony był pozostać w domu bez pracy. W chwili obecnej pomaga mu bliższa i dalsza rodzina. Prezes ZUS rozpoznając powyższy wniosek, decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich M. i K.L. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. W dalszej części uzasadnienia organ podniósł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż zmarła w wieku 36 lat matka dzieci posiadała udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 4 lata, 3 miesiące i 24 dni. Okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono 3 lata, 6 miesięcy i 4 dni tych okresów. W latach 1996-1997, 1998-2002, 2005-2007, 2007-2008 matka dzieci nie wykonywała pracy ani innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabycia uprawnień przez zmarłą do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionych przerwach nie miała ona orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. W tej sytuacji nie ma podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z.L. złożył od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2011 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności w myśl art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Podniósł, że w przypadku zmarłej w okresach przerw w ubezpieczeniu nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto organ podał, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej wnioskodawca wskazał, iż zmarła w latach 2002-2007 sprawowała opiekę nad przewlekle chorym synem. Z przedstawionej przez Z.L. dokumentacji nie wynika jednak, aby stan zdrowia małoletniego M. wymagał bezpośredniej opieki w powyższym okresie. Prezes ZUS wyjaśnił również, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zdaniem organu niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Organ zaznaczył jednocześnie, że przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie określone w art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z.L. działający w imieniu małoletnich M. i K.L. wniósł o uchylenie powyższej decyzji. Zarzucił, że organ nie uwzględnił dramatycznej sytuacji w jakiej znalazła się jego rodzina po śmierci żony. Podniósł, że decyzja ta jest krzywdząca dla jego dzieci pozbawionych środków do życia. Wskazał, że sytuacja w jakiej się znalazł uniemożliwia mu podjęcie pracy, ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dziećmi. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo organ wskazał, że fakt, iż skarżący ze względu na opiekę nad dziećmi nie może podjąć pracy nie jest tożsamy z wykazaniem, iż brak prawa do renty rodzinnej po zmarłej matce został spowodowany okolicznościami szczególnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku zmarłej matki małoletnich dzieci nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w okresie jej ubezpieczenia w latach 1996-1997, 1998-2002, 2005-2007. Na 36 lat życia zmarła matka małoletnich posiadała udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 4 lata, 3 miesiące i 24 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci udowodniono zaś 3 lata, 6 miesięcy i 4 dni tych okresów. W okresach przerw w ubezpieczeniu zmarła nie miała orzeczonej całkowitej, lub chociażby częściowej niezdolności do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez matkę dzieci w ww. okresach zatrudnienia, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku zmarłej nie można mówić, iż niespełnienie przez nią przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Sąd podziela stanowisko organu, iż za taką okoliczność nie można uznać rezygnacji przez zmarłą z pracy na rzecz opieki nad dzieckiem. Skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na to, że stan zdrowia starszego syna wymagał sprawowania nad nim osobistej opieki przez matkę. Był to zatem jej świadomy i dobrowolny wybór. Organ prawidłowo zatem wskazał, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich. Małoletnie dzieci pozostałe po zmarłej znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2011 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.