II SA/Wa 949/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.), Protokolant Izabela Filipowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2008 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kwotę [...] zł (słownie: [...] złotych) na rzecz skarżącej A. H. tytułem zwrotów kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2008 r. nr [...], którą odmówił A. H. - przedstawicielowi prawnemu całkowicie ubezwłasnowolnionego męża J. H., przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak któregokolwiek z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku sprawy ustalono, że J. H. w wieku 51 lat udokumentował 20 lat, 7 miesięcy i 13 dni udowodnionego okresu ubezpieczenia. Z dniem [...] czerwca 1999 r. zaprzestał on pobierać zasiłek dla bezrobotnych, a następnie przez kolejne 7 lat i 8 miesięcy – do daty orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji w lutym 2007 r. wskutek zdarzenia nagłego – [...], mąż wnioskodawczyni nie podlegał ubezpieczeniu. Organ stwierdził, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych dowodów pozwalających stwierdzić, iż jej mąż zaniechał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym na skutek szczególnych okoliczności. Za takie bowiem, zdaniem organu, nie można było uznać przerwy w zatrudnieniu, w okresie kiedy wobec jej męża nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Twierdzenia zaś A. H. dotyczące wcześniejszej choroby męża, tj. przed wydaniem orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, organ pominął, argumentując, iż nie można dać im wiary, ponieważ wnioskodawczyni nie przedstawiła na tą okoliczność żadnych dokumentów. Ponadto organ podkreślił, iż jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Skoro, więc lekarz orzecznik wskazał datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, to organ nie mógł przyjąć, iż faktycznie niezdolność do pracy powstała wcześniej. Wyjaśnił też, że sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi samoistnego kryterium przyznania świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. H. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją. Zarzuciła organowi błędną ocenę zebranego materiału dowodowego. Stwierdziła, iż jej zdaniem, organ winien uwzględnić nie tylko okres wcześniejszy, przed ubezwłasnowolnieniem męża, ale także sytuację teraźniejszą nie rokującą jakiejkolwiek możliwości poprawy stanu zdrowia męża. Wskazała, iż J. H. jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] lutego 2007 r., a od maja 2007 r. także niezdolny do podejmowania czynności prawnych. Stwierdziła ponadto, iż oboje z mężem mają na utrzymaniu [...] letnią córkę. Wyjaśniła ponadto, iż jej mąż nie ma stałych środków utrzymania, a dochód, który uzyskuje rodzina jest niewystarczający na podstawowe utrzymanie, brak jest też środków na leczenie i rehabilitację męża. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kpa). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa), oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dochował w postępowaniu administracyjnym powyższych zasad. Odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku organ uzasadnił brakiem szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby długi okres pozostawania wnioskodawcy bez ubezpieczenia społecznego. Ponadto stwierdził, iż A. H. nie przedstawiła żadnych dodatkowych dokumentów wskazujących na wcześniejszą chorobę męża, dlatego nie mógł ich uwzględnić. Z takim stanowiskiem organu, zdaniem Sądu, trudno się zgodzić. Prawdą jest, iż skarżąca nie przedstawiła dodatkowych dokumentów, na okoliczność tego, iż jej mąż leczył się już wcześniej, ale podała też przyczynę, dla której nie mogła takich dokumentów dostarczyć organowi. Ponadto nie ulega wątpliwości, iż zły stan zdrowia oraz długotrwała choroba, nie zawsze muszą skutkować wyeliminowaniem z życia zawodowego. Stąd też organ winien był sprawdzić te okoliczności, wskazane przez A. H., pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. W rozpatrywanej sprawie organ nie uczynił tego, poprzestał jedynie na stwierdzeniu, iż brak jest dokumentów potwierdzających ww. okoliczności, choć nie można było jednoznacznie wykluczyć, czy fakty te nie miały żadnego wpływu na okres zatrudnienia J. H. Zgodzić należy się z organem, iż orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest dokumentem, który w sposób wiążący dla oceny zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazuje datę, od której wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia skutkującego ubezpieczeniem społecznym. Jednak, zdaniem Sądu, obok tego orzeczenia organ winien też, przy ocenie zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, brać pod uwagę sytuację faktyczną przedstawioną przez wnioskodawcę, ponieważ ta też mogła decydować o szczególnym przypadku, usprawiedliwiającym brak zatrudnienia bez ubezpieczenia, pomimo braku orzeczenia o niezdolności do pracy. W niniejszej sprawie żona skarżącego opisała zdarzenia losowe, które dotknęły jej rodzinę i które, jej zdaniem, mogły wpłynąć na początek choroby jej męża. [...] oraz [...] mogły, w ocenie Sądu, poważnie wpłynąć na stan zdrowia J. H. Stąd też organ winien ocenić te zdarzenia. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie wziął ich pod uwagę. Zgodzić się należy z organem, iż trudna sytuacja materialna wnioskodawcy, w tym wypadku niezdolnego do samodzielnej egzystencji człowieka, nie może stanowić jedynej i wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Jednak w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest mowa o środkach niezbędnych do utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. Tego wymogu również nie spełnia zaskarżona decyzja. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również, o ile uzna to za konieczne uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że organ dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na powyższe, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.