II SA/Wa 98/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Maria Werpachowska Sędzia WSA – Ewa Grochowska – Jung (sprawozdawca) Sędzia WSA – Anna Mierzejewska Protokolant – specjalista Elwira Sipak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2014 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata N. B. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzja z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2013 r. nr [...], którą odmówił B. S. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2013 r. B. S. został uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] grudnia 1997 r. oraz trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Na przestrzeni 43 lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca udokumentował 11 lat 8 miesięcy i 18 dni okresów składkowych, przy czym w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono 3 lata 4 miesiące i 25 dni okresów składkowych. Organ wyjaśnił, iż zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Organ podkreślił, że wnioskodawca w okresach od [...].08.1981r. do [...].02.1983r., od [...].07.1984r. do [...].11.1987r. i od [...].05.1991r. do ustalenia niezdolności do pracy od [...].12.1997r., nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Ze sprawy nie wynika, aby nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że w wykazanych okresach nie była wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Z zaświadczenia Urzędu Pracy z dnia [...] kwietnia 2006 r. wynika, że B. S. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w krótkich okresach: od [...].03.1997r. do [...].05.1997r. i od [...].08.1997r. do [...].10.1997r. organ podkreślił, że okres pozostawania bez pracy nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi oni okresu składkowego, ani nieskładkowego (por. wyrok WSA z 16.05.2006r., sygn. akt II SA/Wa 567/06). Co prawda nie może kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok WSA z 19.04.2005r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04). Ponadto z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że w przerwach w ubezpieczeniu wnioskodawca pracował dorywczo bez ubezpieczenia. Podejmowane zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienia, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jednocześnie organ wskazał, iż wnioskodawca przebywa w [...] Centrum Opiekuńczo-Leczniczym gdzie ma zapewnione niezbędne środki utrzymania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję reprezentująca skarżącego H. N. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Podniosła trudną sytuację materialną skarżącego, fakt jego całkowitej niezdolności do pracy wskazując, iż jej brat z przyczyn losowych utracił możliwość samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjne w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianym w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami: po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że B. S. nie nabył prawa do świadczenia ustawowego albowiem w ostatnim 10-leciu przed stwierdzeniem u niego całkowitej niezdolności pracy, przez lekarza orzecznika ZUS, od dnia [...] grudnia 1997 r., nie uzyskał 5 letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Jak wynika z akt administracyjnych w okresach od [...].08.1981r. do [...].02.1983r., od [...].07.1984r. do [...].11.1987r. i od [...].05.1991r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy tj. przez ponad 6 lat nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. W tym czasie co wynika zarówno z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jak i ze skargi pracował dorywczo bez ubezpieczenia. We wskazanym okresie życia skarżącego nie może zatem doszukać się takich zdarzeń lub sytuacji, na które nie miał on wpływu, a które przeszkodziły mu w podejmowaniu legalnego zatrudnienia. Zgodzić się należy z organem, że podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazać należy, że obecna całkowita niezdolność do pracy skarżącego nie ulega wątpliwości i nie była przez organ kwestionowana. Jednak niezdolność do pracy powstała w 1997 r., w wyniku zdarzenia nagłego, jakim było pobicie skarżącego przez nieznanych sprawców, nie uzasadnia w żaden sposób brak ubezpieczenia przed tą datą, tym bardziej, iż skarżący już od 1991 r., pozostawał poza ubezpieczenia. Również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Wskazać natomiast należy, iż skarżący otrzymuje zasiłek stały z opieki społecznej w wysokości 529 zł miesięcznie, przebywa w [...] Centrum Opiekuńczo-Leczniczym w W. przy ul. [...]. Z zasiłku stałego opłacany jest jego pobyt w ośrodku w kwocie 370,30 zł. W ośrodku ma zapewnione pełne utrzymanie oraz świadczenia medyczne nie można zatem uznać, że jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącemu z urzędu, Sąd orzekł na mocy art. 250 p.p.s.a. oraz § 19 i § 20 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348).