II SA/Wa 99/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.) Sędziowie WSA Anna Mierzejewska Jacek Fronczyk Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Rosińska-Czaykowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2014 r. sprawy ze skargi W.B. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2013 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z [...] grudnia 2013 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z [...] października 2013 r. o odmowie przyznania W. B. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, dla których strona nie nabyła uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. W szczególności organ zwrócił uwagę, że w 10-leciu przypadającym przed zgłoszeniem wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, udowodniono jedynie 3 lata, 1 miesiąc i 8 dni okresów składkowych. Częściowa niezdolność do pracy istniała u strony od 27 stycznia 2008 r. do 31 lipca 2012 r. zaś w okresie od 1 sierpnia 2012 r. do 31 maja 2015 r. orzeczono wobec strony całkowitą niezdolność do pracy. Nadto organ podkreślił, że wykonywanie zatrudnienia bez ubezpieczenia stanowi wybór strony, która winna ponieść tego konsekwencje. Od powyższej decyzji skargę wywiodła strona, wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu podkreśliła, że stan zdrowia uniemożliwił jej wypracowanie odpowiednio długiego stażu pracy. Skarżący wskazał również, iż w czasie gdy zdrowie mu na to pozwalało szukał intensywnie pracy, zarówno w kraju, jak i za granicą. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za zasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawcę przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Wyżej przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty; - niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem; - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kwestią sporną było występowanie po stronie wnioskodawcy okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie pierwszej z ww. przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanych przez niego składek emerytalnych. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy, odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma więc to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Doniosłość problematyki rozmiaru stażu ubezpieczeniowego podkreślił sam ustawodawca w przepisie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach (...), odstępując od wymogów określających okresy powstania niezdolności do pracy oraz od wymogu powstania jej nie później niż w ciągu osiemnastu miesięcy od ustania tych okresów w stosunku do ubezpieczonych, którzy udowodnili okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Uwypuklić również należy okoliczność, iż Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2006 r. (sygn. akt I UZP 5/05) jednoznacznie stwierdził, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny, oraz jest całkowicie niezdolny do pracy, bez potrzeby wykazywania, przewidzianego w art. 58 ust. 2 omawianej ustawy, pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy odwołał się do sprawiedliwościowego aspektu inicjatywy ustawodawczej dotyczącej zmiany art. 57 ustawy, przez dodanie ust. 2, i polegającej na przeniesieniu sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy, ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku (na podstawie uznania Prezesa ZUS), do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty. Co prawda art. 57, jak i art. 58 przedmiotowej ustawy dotyczą rent przyznawanych na zasadach ogólnych, tym niemniej, dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia stanowi generalną wskazówkę, możliwą do zastosowania także w odniesieniu do rent przyznawanych w drodze wyjątku, w szczególności z uwagi na podnoszony przez Sąd Najwyższy aspekt sprawiedliwościowy dokonywanych zmian przepisów. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż skarżący, na 54 lata życia, posiada okres ubezpieczenia, wynoszący 24 lata i 5 miesięcy. Została także wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. W świetle powyższych rozważań, zachodzą więc przesłanki przemawiające za bardziej wnikliwym przyjrzeniem się przez organ zasadności spornego wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Byłoby to zgodne z wyżej powołanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, a także z punktu widzenia zasad sprawiedliwości społecznej. W ocenie tutejszego Sądu, organ odnosząc się do materii szczególnych okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a rozumianych jako zdarzenie, lub stały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków, winien brać pod uwagę okoliczność istnienia od stycznia 2008 r. po stronie skarżącego, częściowej niezdolności do pracy. Jak zaś wynika z treści skarżonej decyzji, organ nie dokonał oceny okoliczności faktycznych jakie podnosiła strona, przez pryzmat tak skonkretyzowanych okoliczności wyjątkowych. W szczególności organ nie wyjaśnił tego, jakiego rodzaju uszczerbek na zdrowiu stał się przyczyną orzeczenia wydanego przez lekarza orzecznika, stwierdzającego istnienie u strony przedmiotowej częściowej niezdolności do pracy. Organ nie ustalił także rodzaju wykształcenia zawodowego, jakim legitymowała się strona skarżąca, ani nie badał sytuacji na rynku pracy miejsca zamieszkania strony. Mając na uwadze powyższe rozważania, jako zasadna jawiło się więc konkluzja, iż organ nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, istotnych dla sprawy, co skutkować musiało uchyleniem decyzji pierwszej i drugiej instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organ winien dokonać wnikliwej analizy stanu faktycznego, biorąc pod uwagę argumenty przedstawione w treści niniejszego uzasadnienia. W szczególności organ winien ocenić, czy orzeczona wobec strony częściowa niezdolność do pracy (a także jej powody medyczne), miała wpływ na możliwość wykonywania przez skarżącego pracy. Dokonując rozważań w powyższym zakresie organ winien zaś uwzględnić, nie tylko stan zdrowia strony, ale również posiadane przez nią kwalifikacje zawodowe, wykształcenie, wiek, realia istniejące na lokalnym rynku pracy, i przez ten pryzmat ocenić, czy skarżący miał realną szansę na zatrudnienie, a w efekcie na możliwość odprowadzania składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Konieczność bardziej wnikliwej oceny stanu faktycznego przez organ, jest zaś uzasadniona m.in. tym, że dotychczasowa historia zatrudnienia skarżącego nie wskazuje na to, aby uchylał się on od pracy. Łączna długość wypracowanych przez stronę okresów ubezpieczenia, jest bowiem na tyle długa, że brak stronie jedynie niespełna siedmiu miesięcy do tego, aby zakwalifikować się mogła do kategorii uprawnionych do świadczeń z ZUS w świetle wytycznych wyżej powołanego rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego. Przyznanie takiego świadczenia nie stanowiłoby więc nadużycia wobec innych osób odprowadzających składki na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych z uwagi na dość długi staż pracy strony. W tym stanie sprawy, uznając iż skarżona decyzja narusza prawo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).