II SAB/Wa 43/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska – Jung po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 marca 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 43/16 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. S. na bezczynność Wójta Gminy K. w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 16 grudnia 2015 r. o udostępnienie informacji publicznej postanawia - utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 marca 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 43/16 - W. S. złożył w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką dzieci oraz rodzicami. Oświadczył, że na dochody rodziny składają się miesięcznie: emerytura rolnicze jego rodziców w kwocie [...] zł ojca oraz [...] zł matki i zasiłki rodzinne na dzieci – w łącznej wysokości [...] zł, i dochód z gospodarstwa w wysokości [...] zł. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi zatem 3891,53 zł brutto miesięcznie. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 200 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu). Jednocześnie stwierdził, że gospodarstwo rolne nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczane są w całości na potrzeby rodziny. Również posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów, ale jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Wyjaśnił, że jego żona, jako jedyna z rodziny, posiada konto w banku, w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Podniósł też, że rodzina ponosi następujące wydatki: ubezpieczenie budynków – 470 zł rocznie, opłata za telefon ok. 80 zł miesięcznie, zakup węgla ok. 850 zł rocznie, wywóz nieczystości ok. 600 zł rocznie, wywóz śmieci ok. 160 zł miesięcznie, opłacenie podatków od gruntów i budynków – 594 zł rocznie, szczepienie psów 100 zł rocznie, przegląd kominiarski ok. 150 zł rocznie, dojazdy do szkoły ok. 70 zł miesięcznie. Postanowieniem z 30 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Od ww. postanowienia skarżący wniósł sprzeciw wskazując, że dochód w wysokości 486,44 zł na osobę w jego rodzinie dowodzi życia w ubóstwie. Ponadto stwierdził, że nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu sądowego od złożonej skargi, ponieważ jest zadłużony, a zawał serca, którego doznał, wyeliminował go z jakiejkolwiek pracy. Obecnie oczekuje na operację i czeka go renta inwalidzka. Dodał też, że stwierdzona u niego wada serca wymusza na nim korzystanie z prywatnych, odpłatnych konsultacji kardiologicznych i badań krwi, które muszą być – z uwagi na zlecone leki, przeprowadzane co drugi dzień. Jednocześnie jest zmuszony do zakupu nierefundowanych leków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W pierwszej kolejności podkreślić należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "P.p.s.a.", stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zgodnie z tym przepisem, rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a. (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy wydanych na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie określenia "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz", Bogusław Dauter, Bogusław Gruszczyński, Andrzej Kabat, Małgorzata Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Należy wskazać, iż przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest przecież formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Analizując jednak treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego jego i jego rodziny. Ze złożonego wniosku wynika bowiem, że rodzina skarżącego utrzymuje się z emerytur rolniczych rodziców skarżącego. Dochód ten nie podlega egzekucji sądowej, czy administracyjnej i jako dochód wolny od jakichkolwiek zajęć jest wypłacany w pełnej wysokości. Nadto skarżący pobiera zasiłki rodzinne w łącznej wysokości 643 zł. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, trójką ich małoletnich dzieci oraz pełnoletnią córką, a także z rodzicami wnioskodawcy. Zamieszkują oni w domu o powierzchni 200 m² stanowiącym ich własność. Skarżący i jego żona prowadzoną gospodarstwo rolne o powierzchni 10,8845 ha, w tym 1,6 ha lasu, które według oświadczenia wnioskodawcy nie przynosi dochodów, a zebrane plony konsumowane są w całości przez rodzinę. Przy czym należy wskazać, że w rubryce 10. formularza wniosku skarżący podał, iż osiąga dochody z gospodarstwa rolnego w wysokości 1071, 29 zł, przy czym, jak wskazuje, dochód ten nie jest miesięcznym dochodem uzyskiwanym w pieniądzu, a jest ustalony w oparciu o wielość posiadanego gospodarstwa. Z oświadczenia skarżącego wynika, że jest osobą chorą i nie może wykonywać ciężkiej pracy, nie przedstawił jednak dokumentów, z których wynikałoby, że w stosunku do niego, jego żony, czy pełnoletniej córki zostało wydane orzeczenie o całkowitej, czy też częściowej niezdolności do pracy. Odnosząc się natomiast do kosztów leczenia skarżącego należy wskazać, że oprócz jednego rachunku wystawionego w styczniu 2016 r. za konsultacje kardiologiczną na kwotę 150 zł, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów na tę okoliczność, ani też mnie określił w przybliżeniu ile one miesięcznie wynoszą. Tym samym skoro prowadzone przez nich gospodarstwo rolne nie przynosi dochodów i nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy, to brak jest przeszkody do poszukiwania przez nich innych źródeł zarobkowania. Wyjaśnić bowiem należy, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyłącza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca posiada bowiem gospodarstwo rolne, którym może rozporządzać w sposób przynoszący mu dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej, jak również wydzierżawić, czy też obciążyć. Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). W realiach rozpoznawanej sprawy ocena sytuacji materialnej skarżącego obejmować winna zatem również możliwości uzyskiwania dochodów przez członków rodziny pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, które jak wykazano wyżej, nie są w pełni wykorzystane. Rozpoznając bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Podkreślić należy, że brak uzyskiwania jakichkolwiek dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego, nie jest samoistną podstawą do przyznania prawa pomocy. Powtórzyć należy, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Także strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. J. P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571., tak też NSA w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 marca 2015 r., sygn. akt I OZ 200/15, wydanego po rozpatrzeniu zażalenia skarżącego na postanowienie WSA w Warszawie odmawiające przyznania prawa pomocy). Należy więc uznać, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.