II SO/Wa 59/14

Dnia 26 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w osobie: Sędzia WSA - Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z wniosku M.M. o wymierzenie grzywny Wojewodzie [...] za nieprzekazanie w ustawowym terminie skargi z dnia 2 września 2014 r. wraz z odpowiedzią na skargę i aktami administracyjnymi postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy. M.M. (dalej "skarżący", "wnioskodawca") zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie. Z nadesłanego formularza PPF wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny są dochody z umów zlecenia i umów o dzieło, zawieranych przez żonę skarżącego oraz dochód z tytułu najmu mieszkania. Skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Łączny zadeklarowany dochód rodziny wynosi 2500 zł miesięcznie. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wyjaśnił, że posiada dwa mieszkania o pow. 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o pow. 384 m2. Dochód z mieszkania o pow. 39 m2 służy do spłaty kredytu hipotecznego, zaciągniętego na to mieszkanie - w wysokości 340 Euro miesięcznie. Do spłacenia pozostaje kwota 44 000 Euro. Skarżący jednocześnie oświadczył, że jego rodzina nie korzysta z pomocy miejskiego ośrodka pomocy społecznej, ponieważ dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza ustawowe minimum. Ponieważ złożone przez skarżącego oświadczenie nie zawierało pełnych informacji co do jego aktualnej sytuacji finansowej, wnioskodawca został wezwany do uzupełnienia wniosku o stosowne dokumenty źródłowe. Postanowieniem z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. akt II SO/Wa 59/14 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis powyższego orzeczenia z uzasadnieniem i pouczeniem o środku zaskarżenia został doręczony skarżącemu w dniu 23 stycznia 2015 r. Zachowując ustawowy termin, skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; określanej dalej P.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Żąda on bowiem zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika (adwokata) w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić - w sposób bardzo rzetelny - okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Dokonując analizy złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że obowiązek wykazania przesłanek o których mowa w art. 246 P.p.s.a. obciąża wnioskodawcę, który w tym celu winien złożyć pełne, jasne oraz przede wszystkim wiarygodne oświadczenie o swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. W niniejszej sprawie skarżący, przedstawiając swoją sytuację materialną, pewne fakty przedstawił w sposób stawiający go w uprzywilejowanej sytuacji, tak aby były one przekonujące dla orzekającego o przyznaniu prawa pomocy. W części natomiast przedstawione informacje nie mogą – w ocenie Sądu – zostać uznane za wiarygodne. Przechodząc do omówienia sytuacji materialnej skarżącego i przedstawionych przez niego informacji w pierwszym rzędzie należy wskazać, że skarżący podał, iż jedynym źródłem dochodu czteroosobowej rodziny jest wynagrodzenie jego żony – M.M. - z tytułu umów zlecenia i umów o dzieło. Określając wysokość dochodów z tego tytułu skarżący pierwotnie wskazał, że wynoszą one 2.500 zł netto miesięcznie. Wezwany z kolei do udokumentowania zadeklarowanego wynagrodzenia oświadczył, że dochody żony są nieregularne, kształtują się średnio na poziomie 3.500 zł w skali trzech miesięcy, czyli średnio ok 1166 zł miesięcznie. Rodzina skarżącego uzyskuje dodatkowo dochody z tytułu najmu mieszkania o pow. 39 m2 - w wysokości 1600 zł, jednak według oświadczenia skarżącego dochody te w całości wydatkowane są na spłatę zaciągniętego na to mieszkanie kredytu hipotecznego - w wysokości 346 Euro miesięcznie oraz opłatę czynszu w wysokości 323,43 zł. Odnosząc się w pierwszej kolejności do podnoszonej przez skarżącego kwestii spłaty kredytu należy podnieść, że okoliczność, że skarżący spłaca aktualnie zobowiązania pieniężne świadczy o tym, że posiada ona zdolność kredytową, a to oznacza, że jeśli posiada środki na spłatę kredytu to tym bardziej powinien je wygospodarować na opłacenie własnego udziału w sprawie. Zgodnie bowiem z prezentowanym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądem zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie NSA sygn. akt I OZ 83/06, niepublikowane). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w orzeczeniach z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05). Skoro zatem skarżący reguluje terminowo opisywane należności kredytowe we wskazanej wysokości, to – w ocenie Sądu – jest także w stanie ponieść koszty sądowe w prowadzonych przed sądem sprawach. Dodatkowo wskazać należy, iż skarżący pomimo zadeklarowanego statusu osoby bezrobotnej i związanego z tym faktem braku jakichkolwiek dochodów, dokonuje stałych wpłat własnych na konto w kwotach średnio po 100 zł. Z kolei z nadesłanych wyciągów z konta bankowego wynika że, skarżący otrzymuje dodatkowe dochody z przeprowadzonych aukcji na Allegro. Powyższe wskazywać może, iż oświadczenie wnioskodawcy o stanie majątkowym jest wybiórcze i niepełne, a pominięcie tak istotnych okoliczności sprawia, że całe oświadczenie uznane być może za nie w pełni wiarygodne. Po drugie, za nierzetelne i wybiórcze należy uznać oświadczenia skarżącego odnoszące się do wysokości dochodów uzyskiwanych przez jego żonę – M.M. Okoliczność ta miała z kolei istotne znaczenie, bowiem w sytuacji, gdy skarżący określa siebie jako osobę długotrwale bezrobotną, wskazując, że jedynymi dochodami jego czteroosobowej rodziny są dochody uzyskiwane przez żonę, ustalenie źródła i rzeczywistej wielkości uzyskiwanych przez M.M. dochodów było konieczne do stwierdzenia, czy w istocie spełnia on wskazane wyżej przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżący wezwany do wskazania wszystkich źródeł dochodów oraz całego majątku swojej żony początkowo oświadczył, że z uwagi na rodzaj wykonywanej przez żonę pracy (umowy o dzieło i umowy zlecenie) nie ma on możliwości przedstawienia dokumentów obrazujących aktualną wysokość tych dochodów, będzie to możliwe dopiero po wystawieniu stosownego zeznania podatkowego (Pit -11). Wezwany z kolei do nadesłania samych umów zlecenia i umów o dzieło wskazał, że żona otrzymuje wynagrodzenie na postawie ustnych umów zawieranych z wydawnictwem za pracę polegającą na redakcji książek, za którą uzyskuje wynagrodzenie od sztuki, tj. średnio ok 3.500 zł na trzy miesiące. Oświadczenie skarżącego o wysokości dochodów uzyskiwanych przez jego żonę, stanowiących według twierdzeń skarżącego jedyne źródło dochodów jego rodziny, wydaje się być mało wiarygodne. Po pierwsze, analiza samych kosztów poniesionych w miesiącach styczeń-październik 2014 r. z tytułu opłat czynszu za mieszkanie przy [...] w W., tj. kwota 10.200 zł wskazuje, że wyczerpują one w całości kwotę uzyskiwanych przez żonę skarżącego deklarowanych dochodów. Rodzi się zatem pytanie o źródła, z których pokrywane są pozostałe zobowiązania skarżącego oraz jego rodziny z tytułu utrzymania koniecznego (np. koszt wyżywienia, ubrania, dojazdów). Sam skarżący z kolei - powyższą okoliczność, a przede wszystkim fakt zalegania z opłatą z tytułu funduszu remontowego za mieszkanie, upatruje jako wyjątkowo trudną sytuację materialną, świadczącą o jego ubóstwie i niemożności opłacenia jakichkolwiek kosztów sądowych. Powołując fakt wystosowania do niego ostatecznego wezwania do zapłaty od zarządcy nieruchomości [...] w W. skarżący podnosi, że "nie płaci on czynszu, aby dzieci nie ucierpiały na jego bezrobociu". Dostrzegając, że skarżący na dzień 31 października 2014 r. posiadał zaległość z tytułu opłat za fundusz remontowy w wysokości ponad 13.000 zł zauważyć należy, że kwota zaległości z tego tytułu została pomniejszona o kwotę dosyć wysokiej nadpłaty pozostałych składników czynszu - w wysokości 8.516,92 zł. Ostatecznie kwota nadpłaty wpłynęła na obniżenie ogólnej kwoty zaległości do wysokości 5.393,92 zł. Zaksięgowana na koncie skarżącego nadpłata, w ocenie Sądu świadczy o dysponowaniu przez skarżącego dodatkowymi środkami pieniężnymi, sama zaś zaległość nie stanowi potwierdzenia złej sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego rodziny, a jedynie wskazuje na wybiórcze pokrywanie przez skarżącego ciążących na nim zobowiązań. Powyższe wskazuje również na fakt, że skarżący w niektórych okresach posiada większe środki finansowe niż faktycznie deklaruje. Logika oraz doświadczenie życiowe podpowiadają, że osoba, która jak twierdzi nie dysponuje środkami na pokrycie nawet podstawowych potrzeb życiowych, nie jest w stanie zgromadzić oszczędności. W sytuacji zatem wydatkowania większych środków niż deklarowane dochody powstaje pytanie o faktyczne źródło tych dodatkowych dochodów, które posłużyły na pokrycie tych wydatków. Ponadto stwierdzić należy, że osoba która posiada środki na pokrycie zwiększonych kosztów wydatków (ponad faktycznie uzyskiwane dochody) w ramach swojego gospodarstwa domowego jest również w stanie ponieść koszty postępowania sądowego. Kwestią wyboru strony pozostaje czy uiści ona koszty sądowe, czy pokryje inne swoje wydatki niezwiązane z koniecznym utrzymaniem. Powyższe informacje nie mogą pozostać bez znaczenia dla oceny faktycznych możliwości płatniczych skarżącego. Trzeba tymczasem podkreślić, że prawo pomocy nie może zostać przyznane jeżeli nie ma pewności, że strona wnioskująca o tę pomoc nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub pełnych (prawo pomocy w zakresie częściowym) kosztów postępowania. Finansowanie prawa pomocy ze środków publicznych powoduje, że okoliczności decydujące o jego przyznaniu nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości, a jeżeli takie wystąpią, nie mogą być interpretowane na korzyść osoby wnioskującej i podlegają wyjaśnieniu w trybie art. 255 wskazanej ustawy. Osoba składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy musi się więc liczyć z określonym stopniem ingerencji w sferę swojej prywatności. Ma oczywiście prawo do odmowy udzielenia wnioskowanych informacji (dokumentów), niemniej skutkuje to niekorzystnym dla niej załatwieniem wniosku, a brak wykonania wezwania wystosowanego na podstawie przepisu art. 255 P.p.s.a. skutkuje odmową przyznania prawa pomocy wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a (por. postanowienie NSA z dnia 28 marca 2012 r. I OZ 182/12 dostępne na stronie: www.orzecznia.nsa.gov.pl). Sąd, dokonując analizy nadesłanych przez skarżącego dokumentów źródłowych dostrzegł ponadto dodatkowe, istotne dla oceny przedmiotowego wniosku okoliczności, a mianowicie to, że żona skarżącego- M.M. nabyła i posiada prawa do 90 udziałów kapitału zakładowego spółki [...] Sp. z o.o. w [...] o wartości nominalnej 45.000. Co prawda skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w [...] o wartości nominalnej 45.000 aktualnie stanowią majątek osobisty M.M. W ocenie Sądu fakt częściowego podziału majątku wspólnego nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (postanowienie NSA z dnia 06.10.2004r. , sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005). Obowiązek ten rozszerza się także na partycypowanie w kosztach zaistniałych procesów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 04.12.2008r, sygn. akt I FZ 460/08 ). Zaznaczyć również wypada, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Błędne jest zatem założenie, iż rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 28.12.2012r. , sygn. akt II FZ 981/12 postanowienie NSA z dnia 29.06.2010r. , sygn. akt I FZ 229/09, postanowienie NSA z dnia 26.11.2008r. , sygn. akt I FZ 463/08 ). Ponadto z urzędu Sądowi jest wiadome, że żona skarżącego – M.M. pełni funkcje prezesa zarządu w spółkach: [...] Sp. z o.o. i [...] Sp. z o.o. Skarżący wezwany do wykazania wszystkich dochodów swojej żony nie złożył żadnego oświadczenia w tym zakresie, nie wyjaśnił również, czy z tego tytułu jego żona otrzymuje jakiekolwiek dochody. Informacja ta była istotna chociażby z tego względu, że jak sam skarżący wskazuje znaczna część osiąganych przez jego rodzinę dochodów pochodzi z wynagrodzenia uzyskiwanego przez jego żonę. Pozyskanie informacji o aktualnej wysokości dochodów żony skarżącego jest tym bardziej zasadne, bowiem jak wynika z oświadczenia skarżącego dochody żony w latach ubiegłych były na tyle wysokie, że pozwalały na poczynienie przez rodzinę skarżącego znacznych oszczędności. W ocenie Sądu, wyjaśniania skarżącego nie mogą być uznane za wystarczające, bowiem informacje w nim zawarte nie dają możliwości ustalenia, czy skarżący wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wobec powyższych okoliczności nie można uznać, że skarżący uprawdopodobnił, że jest osobą ubogą, która nie jest w stanie wygospodarować pieniędzy na zainicjowane przez siebie postępowanie sądowe. Jak zostało to już wcześniej podniesione celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (np. osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku czy pozbawionym jakichkolwiek dochodów), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić, czy też zwiększać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2014 r. sygn. akt II OZ 561/14). Ponadto w ocenie Sądu o odmowie przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie decyduje również brak wymaganej przez prawo współpracy skarżącego w wyjaśnieniu jego sytuacji majątkowej. Strona nie przedstawiła dokumentu dotyczącego źródeł utrzymania nie złożyła również wyczerpujących wyjaśnień w sprawie wielkości i rodzaju wydatków ponoszonych na niezbędne utrzymanie. Niewykazanie niezbędnych danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, nawet jeśli byłby znany poziom osiąganych przez stronę dochodów (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 4 października 2006 r., III SA/Wa 604/06, niepubl., H. Knysiak-Molczyk [w:] T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, teza 8 do art. 246, s. 1091). Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, uchylanie się strony od obowiązków, związanych z wykazaniem sytuacji majątkowej, a nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05). Wnioskodawca w sposób wybiórczy przedstawił swoją sytuację materialną, co uniemożliwia ocenę jego możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. To strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy podane przez skarżącego dane nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując, Sąd uznał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony z uwagi na niepełne i nierzetelne przedstawienie przez skarżącego swojej sytuacji finansowej oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.