III SA/Wa 1217/18

Dnia 25 lipca 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2018 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu V. sp. z o.o. sp.k. od zarządzenia starszego referendarza sądowego z dnia 28 czerwca 2018 r. w przedmiocie pozostawienia bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi V. sp. z o.o. sp.k. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] lutego 2018 r. znak: [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik, listopad i grudzień 2015 r. postanawia: I. zmienić zaskarżone zarządzenie, II. zwolnić skarżącą od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł (dziesięć tysięcy złotych), III. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie Skarżąca V. sp. z o.o. sp.k. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego za pośrednictwem organu na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] lutego 2018 r. znak: [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik, listopad i grudzień 2015 r. W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącej Wydziału z dnia 22 maja 2018 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi pełnomocnik skarżącej złożył na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie skarżącej prawa pomocy. Wniosek ten został podpisany przez pełnomocnika skarżącej dor. pod. B.H. W związku ze złożonym wnioskiem starszy referendarz sądowy w dniu 11 czerwca 2018 r. wezwał skarżącą w terminie 7 dni pod rygorem oddalania wniosku o przyznanie prawa pomocy - o nadesłanie zestawienia faktur VAT; odpisów wyciągów z rachunków bankowych skarżącej za ostatnie 6 miesięcy prowadzenia działalności; sprawozdania finansowego za ostatni rok; wskazanie wysokości i źródeł finansowania prowadzonej działalności przez skarżącą; wysokości środków przeznaczonych w ciągu ostatniego roku na wynagrodzenia pracowników i członków zarządu; wysokości środków finansowania uzyskanych przez skarżącą ze źródeł zewnętrznych w ciągu ostatniego roku; wysokości, w której skarżącą będzie uczestniczyła w kosztach postępowania; wysokości wynagrodzenia pełnomocnika; rezerw poczynionych przez skarżącą po wszczęciu postępowania w sprawie. Ponadto wezwano do wskazania osoby, która podpisała formularz PPPr, względnie o odręczne podpisanie formularza przez osoby uprawnione do reprezentacji skarżącej na mocy KRS – w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. W wykonaniu zarządzenia w dnu 21 czerwca 2018 r. pełnomocnik skarżącej nadesłał w/w dokumenty oraz złożył stosowne wyjaśnienia. Nadto oświadczył, że formularz PPPr został podpisany przez pełnomocnika skarżącej dor. pod. B.H. umocowanego do reprezentowania skarżącej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie. Zarządzeniem z dnia 28 czerwca 2018 r. starszy referendarz sądowy pozostawił bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że pełnomocnik strony skarżącej został prawidłowo wezwany i poinformowany, że formularz winien być podpisany przez osobę do tego legitymowaną (właściwą ze względu na zasady reprezentacji) wg danych zawartych w KRS, w terminie 7 dni od dnia doręczenia pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Pomimo upływu siedmiu dni formularz podpisany zgodnie ze sposobem reprezentacji uwidocznionym w KRS nie został przekazany. Starszy referendarz sądowy uznał, że pełnomocnik osoby prawnej, choć jest uprawniony do wniesienia w imieniu mocodawcy wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie jest jednak podmiotem właściwym do podpisania zawartego w treści tego wniosku oświadczenia o majątku i dochodach osoby prawnej. Wskazane oświadczenie jest bowiem składane pod rygorem odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 k.k. za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy, co zakłada "osobiste" uczestnictwo w "życiu" spółki. Z uwagi zatem na fakt, że jedynie osoba prawna posiada pełną wiedzę o swoich dochodach i majątku, powinna ona brać pełną odpowiedzialność za składane w tym względzie oświadczenia. Podpisanie oświadczenia przez pełnomocnika wyłączyłoby tę odpowiedzialność wobec osoby prawnej i osób umocowanych do jej reprezentacji na mocy KRS, przerzucając ją w nieuprawniony sposób na pełnomocnika, który może nie posiadać rzeczywistej wiedzy o stanie majątkowym i finansowym mocodawcy. Z tego względu, referendarz przyjął, że składanie oświadczeń wiedzy o dochodach i majątku osoby prawnej pod rygorem odpowiedzialności karnej wykracza poza zakres czynności, które mogą być skutecznie objęte pełnomocnictwem procesowym, a tym samym powoduje, że opatrzony podpisem pełnomocnika wniosek o przyznanie prawa pomocy jest dotknięty wyżej opisanym brakiem formalnym skutkującym pozostawieniem go bez rozpoznania. Pismem z dnia 6 lipca 2018 r. skarżąca złożyła sprzeciw od ww. zarządzenia starszego referendarza sądowego. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że wniosek został złożony na urzędowym formularzu PPPr oraz wypełniony zgodnie z zawartym pouczeniem. Udzielone zaś pełnomocnictwo do reprezentowania skarżącej upoważnia także do podpisywania oświadczeń w imieniu reprezentowanego podmiotu. Wbrew twierdzeniom referendarza sądowego o przeniesieniu odpowiedzialności na pełnomocnika poprzez podpisanie oświadczenia o odpowiedzialności karnej – żaden przepis ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeksu spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1577 ze zm.) nie przewiduje przeniesienia odpowiedzialności spółki na jej pełnomocnika. Ponadto formularz PPPr nie zawiera osobnych rubryk do wskazania i podpisu osoby składającej wniosek i składającej oświadczenia. W związku z tym pełnomocnik uznał, że był uprawniony do podpisania formularza PPPr. Ponadto podniesiono zarzut błędnego wezwania skarżącej o uzupełnienie braków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w przedmiocie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie lub zarządzenie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Z kolei stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zaś prawo pomocy w zakresie częściowym zgodnie z art. 245 § 3 P.p.s.a. obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 2 P.p.s.a. W przypadku osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zgodnie natomiast z art. 252 § 2 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru. Jednocześnie należy wskazać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy, który składa się na urzędowym formularzu, winien spełniać wymogi każdego pisma procesowego w postępowaniu sądowym, które zostały wymienione w art. 46 § 1 P.p.s.a. (m.in. podpis wnioskodawcy). Wniosek, który nie został złożony na urzędowym formularzu lub którego braków strona nie uzupełniła stosowanie do art. 257 P.p.s.a. pozostawia się bez rozpoznania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I GZ 935/14). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd stwierdza, że wydane przez starszego referendarza sądowego rozstrzygnięcie jest nieprawidłowe. Okolicznością faktyczną, która stanowiła podstawę dla wydania zaskarżonego zarządzenia, było w ocenie referendarza sądowego nieuzupełnienie – pomimo skutecznie doręczonego wezwania – braku formalnego wniosku. Uzupełnienie miało polegać na podpisaniu oświadczenia przez osobę uprawnioną, czyli przez reprezentującego wnioskującą Spółkę zgodnie ze sposobem reprezentacji wykazanym w Krajowym Rejestrze Sądowym - prezesa zarządu. Starszy referendarz sądowy przyjął, że podpisany przez pełnomocnika skarżącej dor. pod. B.H. wniosek o przyznanie prawa pomocy nie spełniał wymogów formalnych, gdyż powinien zostać podpisany przez osobę uprawnioną do reprezentacji Spółki, czyli, jak wynika z odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego, przez prezesa zarządu. Zatem kwestią sporną w rozpatrywanej spawie jest to, czy formularz PPPr mógł zostać podpisany przez pełnomocnika spółki będącego prawidłowo umocowanym przez podmiot wynikający z KRS – prezesa zarządu. Zgodnie z art. 34 P.p.s.a. strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Natomiast w myśl art. 39 pkt 1 P.p.s.a. pełnomocnictwo ogólne lub do prowadzenia poszczególnych spraw obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności w postępowaniu, nie wyłączając skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem. Jednocześnie żaden przepis szczególny P.p.s.a. nie wymaga, by czynności w zakresie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy dokonywane były osobiście przez stronę postępowania (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2016 r., sygn. akt. I GZ 334/16). Starszy referendarz sądowy błędnie wywodzi z treści art. 252 § 1a P.p.s.a., wprowadzającego klauzulę o rygorze odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ograniczenie zakresu pełnomocnictwa w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z powyższego przepisu wynika, że odpowiedzialność karna dotyczy osoby składającej oświadczenie. Zatem w postępowaniach, w których wnioskodawcą jest osoba fizyczna działająca samodzielnie – to ona poniesie konsekwencje podania we wniosku nieprawdziwych danych. W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych – odpowiedzialność za złożenie fałszywego oświadczenia spoczywać będzie na osobie reprezentującej taki podmiot, która podpisała wniosek. Natomiast w sytuacji, gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, przyjąć należy, że to pełnomocnik będzie ponosił ewentualną odpowiedzialność karną za złożenie fałszywych oświadczeń we wniosku o przyznanie prawa pomocy dla strony (zob. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 1005). Wobec powyższego Sąd nie podziela stanowiska skarżącej, jakoby podpisanie oświadczenia o odpowiedzialności karnej przez pełnomocnika wywierało skutki prawne na reprezentowany podmiot. Zgodnie bowiem z wyrażoną na gruncie prawa karnego zasadą odpowiedzialności osobistej – odpowiedzialności karnej nie można przenieść na inną osobę. A zatem pełnomocnik podpisując oświadczenie – pod rygorem odpowiedzialności karnej – powinien być świadomy, że rygor ten spoczywa na nim, a nie na jego mocodawcy. Z powyższego wynika, że aktualność zachowuje uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, zgodnie z którą wniosek o przyznanie prawa pomocy składany na urzędowym formularzu może być podpisany także przez pełnomocnika strony. Fakt, że uchwała ta została podjęta w innym stanie prawnym, gdy klauzula o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia regulowana była w rozporządzeniu, a nie ustawie, oznacza jedynie, że uprzedzenie o odpowiedzialności karnej nie czyniło wówczas zadość wymogowi przewidzianemu w art. 233 § 2 k.k. Chodzi o to, że skuteczne pociągnięcie danej osoby do odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia możliwe jest wówczas, gdy upoważnienie do uprzedzenia o takiej odpowiedzialności wynika z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie, a nie aktu rangi podstawowej (rozporządzenia). Stanowisko starszego referendarza sądowego, że skoro w obecnym stanie prawnym rygor odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia nadany jest w ustawie, to wyklucza to działanie strony przez pełnomocnika w tym zakresie, nie ma oparcia w treści uchwały. Co więcej, argumentując tezę o możliwości podpisania wniosku o przyznanie prawa pomocy przez pełnomocnika strony, Naczelny Sąd Administracyjny we wskazanej uchwale podniósł, że charakter informacji, które muszą być podane we wniosku, dotyczących osobistej sytuacji rodzinnej i majątkowej strony, nie uzasadnia przyjęcia, iż strona musi w tym zakresie działać osobiście. Odnosząc się natomiast do zarzutu nieprawidłowego wezwania skarżącej do usunięcia braków formalnych wniosku, należy wskazać że było ono prawidłowe. Starszy referendarz sądowy klarownie wezwał do wskazania kto podpisał formularz (odręczny podpis był nieczytelny) względnie do odręcznego podpisania formularza przez osoby uprawnione do reprezentacji spółki na mocy KRS. Pełnomocnik skarżącej prawidłowo wykonał dyspozycję wezwania i wskazał, kto podpisał formularz PPPr. Sąd uznał, że zaskarżone zarządzenie zostało wydane z naruszeniem art. 252 § 1a w zw. z art. 257 P.p.s.a., zatem należało je zmienić na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. i rozpoznać wniosek. W niniejszej sprawie Skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, tj. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, może domagać się przyznania prawa pomocy w takim właśnie zakresie, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Oceniając wniosek Skarżącej - z punktu widzenia powyższego kryterium – Sąd uznał, że częściowo zasługuje on na uwzględnienie. Z przedstawionych przez nią dokumentów i oświadczeń wynika bowiem, że w kwietniu 2018 r. zawiesiła ona działalność gospodarczą, zaś w okresie poprzedzającym to zawieszenie "nie świadczyła żadnych usług, ani nie dokonywała dostawy towarów". Istotnie w przedłożonym rachunku zysków i strat za okres od stycznia do kwietnia 2018 r. wykazała ona zerowy przychód. Co ciekawe już w 2017 r. poziom tego przychodu (26.653,50 zł – dane ze sprawozdania finansowego) spadł znacząco w porównaniu z 2016 r., kiedy to przychód wyniósł 188.221.327,97 zł. To potwierdza oświadczenie Skarżącej, iż – jak sama przyznała - prowadzona w 2017 r. sprzedaż była dokonywana incydentalnie, na niewielką skalę. Skarżąca nie posiada rzeczowych aktywów trwałych, ani otwartych rachunków bankowych. Źródłem jej finansowania zewnętrznego są pożyczki udzielone przez wspólnika – w 2017 r. uzyskała z tego tytułu w sumie 72.679,50 zł. Powyższe nie oznacza jednak, że Skarżąca w ogóle nie jest w stanie partycypować w kosztach zainicjowanego postępowania. Nie można bowiem tracić z pola widzenia tego, że Skarżąca w dalszym ciągu funkcjonuje w obrocie gospodarczym i ponosi – co prawda niewielkie, ale jednak – koszty obsługi księgowej, a nadto liczy się z koniecznością poniesienia ("z momentem uzyskania rozstrzygnięcia przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie") wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Wyjaśniła przy tym, że wynagrodzenie to ustalono jako iloczyn liczby faktycznych godzin pracy pełnomocnika oraz uzgodnionej stawki godzinowej. Jak należy przypuszczać (takie właśnie źródło zewnętrznego finansowania wskazała sama Skarżąca) wynagrodzenie to sfinansuje wspólnik, który w 2017 r. udzielił jej pożyczek na łączną kwotę 72.679,50 zł. Sąd nie widzi zatem powodu, dla którego wspólnik ten (ewentualnie także pozostali wspólnicy) nie mógłby także pokryć choćby części kosztów sądowych. Brak jest bowiem podstaw by wydatki związane z obsługą prawną czy księgową traktować w sposób uprzywilejowany. Zwłaszcza, że w orzecznictwie ukształtowało się stanowisko, iż tego typu zobowiązania umowne nie mają pierwszeństwa przed opłatami sądowymi (zob. postanowienia NSA z: 30 czerwca 2016 r., II FZ 278/16; 30 marca 2016 r., II FZ 174/16). Z tych wszystkich względów uznać należało, że przesłanki, będące warunkiem niezbędnym do zwolnienia od kosztów sądowych zostały spełnione w stopniu uzasadniającym przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 10.000 zł. Rozmiar tego zwolnienia Sąd uzasadnia koniecznością zarezerwowania przynajmniej niewielkich (zważywszy na to jaka jest pełna kwota wpisu - 100.000 zł) środków na poczet kosztów niniejszego sporu. Tym bardziej, że w spółce występują długoterminowe aktywa finansowe w postaci pożyczki, jakiej Skarżąca udzieliła w 2017 r. na niebagatelną kwotę 1.121.465,17 zł. Z tej przyczyny Sąd zdecydował o zwolnieniu Skarżącej od wpisu od skargi powyżej 10.000 zł i odmówił przyznania jej prawa pomocy w pozostałym zakresie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 ustawy Prawo po postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji postanowienia.