III SA/Wa 1257/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Nasierowska po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] marca 2008 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. postanawia przyznać Skarżącej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnić ją od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 22.761 zł (dwadzieścia dwa tysiące siedemset sześćdziesiąt jeden złotych) 1. Postanowieniem z 23 kwietnia 2009 r. Sąd odrzucił skargę Skarżącej K. J. z uwagi na jej nieopłacenie. 2. Od postanowienia tego Skarżąca wniosła skargę kasacyjną. Zawarła w niej wniosek o zwolnienie z wpisu od tej skargi. Wskazała iż jej stan finansowy znacznie pogorszył się. W załączonym do skargi kasacyjnej formularzu PPF Skarżąca wyjaśniła że pracuje na ½ etatu i zarabia 638 zł brutto. Wynagrodzenie męża wynosi 1.000 zł netto. Mają na utrzymaniu troje dzieci. Skarżącej pomaga rodzina. Ani ona ani jej mąż nie posiadają majątku. 3. Pismem z 2 czerwca 2009 r. pełnomocnik Skarżącej wyjaśnił że nie posiada ona zeznania za 2008 r. gdyż nie osiągnęła w tym roku przychodów podlegających opodatkowaniu. Jednocześnie nie posiada on informacji dotyczących zatrudnienia i przychodów męża Skarżącej. Zaznaczył przy tym, iż informacje te dostarczy w terminie późniejszym. Pomoc rodziny ma charakter rzeczowy i polega na świadczeniu na rzecz Skarżącej żywności i ubrań. Kwotę 3.500 zł na uregulowanie wpisu otrzymała ona od męża. Koszt utrzymania rodziny wynosi ok. 1.500 zł miesięcznie. Skarżąca mieszka w P., zaś umowę najmu lokalu położonego w W. zawarł mąż Skarżącej. Skarżąca nie pełni już funkcji członka zarządu spółki. Do chwili obecnej nie wyrejestrowała prowadzonej działalności gospodarczej, gdyż posiada zaległości wobec urzędu skarbowego oraz ZUS. Nie jest wpisana do rejestru dłużników niewypłacalnych. Pełnomocnik do pisma dołączył przykładowe rachunki, "dokument od komornika potwierdzający bezskuteczność egzekucji", wyciągi z rachunków bankowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. 4. Celem instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. 5. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływanej jako "p.p.s.a.". Zgodnie z § 1 pkt 2 tego artykułu Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. 6. Skarżąca wniosła o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. W tym miejscu należy wyjaśnić, iż co prawda w formularzu PPF Skarżąca nie wypełniła rubryki 4, niemniej Sąd przyjął, że granice swojego żądania zakreśliła ona w złożonej wraz z formularzem skardze kasacyjnej. Skarżąca wskazała w niej, że domaga się "zwolnienia z opłaty od skargi kasacyjnej". Sąd odstąpił zatem od wezwania Skarżącej do uzupełnienia braku formalnego wniosku, uznając, iż wiążący jest dla niego zakres żądania wytyczony w piśmie składanym wraz z formularzem. Poza tym nawet jeśliby żądaniem tym Skarżąca objęła także ustanowienie zawodowego pełnomocnika, to i tak uczynienie zadość temu żądaniu nie byłoby możliwe. Ustanowienie w ramach prawa pomocy pełnomocnika jest bowiem dopuszczalne jedynie wtedy, gdy strona nie zatrudnia takiego pełnomocnika lub nie pozostaje z nim w innym stosunku prawnym, o czym stanowi art. 246 § 3 p.p.s.a. Taka zaś sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie. 7. Sytuacja materialna Skarżącej była już wcześniej przedmiotem analizy i to zarówno referendarza sądowego, sądu pierwszej instancji, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, w efekcie której odmówiono jej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Wyrażoną wówczas ocenę Sąd podtrzymuje. 8. Po pierwsze: Skarżąca nie nadesłała wszystkich żądanych przez Sąd – w wezwaniu z 22 maja 2009 r. – dokumentów. Jak natomiast zasygnalizowano wcześniej, przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek wykazania (podkr. Sądu), tj. - przyjmując za Słownikiem języka polskiego (pod redakcją naukową prof. M. Szymczaka, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002, t. III, s. 749) - udowodnienia, czy też przedstawienia w sposób przekonywający, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest zatem uprawnieniem, dla realizacji którego strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przedstawić określone informacje bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Strona zobligowana jest zatem przedstawić Sądowi nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Innymi słowy fakty te powinny być uwiarygodnione (a najlepiej udokumentowane), tak aby Sąd miał przekonanie (a najlepiej pewność), co do trafności swojej oceny możliwości finansowych strony. Możliwość wezwania strony do złożenia takich informacji bądź dokumentów daje Sądowi przepis art. 255 p.p.s.a. Z możliwości tej w niniejszej sprawie skorzystano. Tymczasem Skarżąca nie nadesłała dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanych przez małżonków J. wynagrodzeń. Dokumentów tych nie dostarczono także – mimo deklaracji złożonej w piśmie z 2 czerwca 2009 r. – w terminie późniejszym. O ile jednak w przypadku Skarżącej wysokość jej wynagrodzenia obrazuje umowa o pracę z 17 lutego 2009 r. znajdująca się w aktach sprawy III SA/Wa 1365/08, o tyle w przypadku męża Skarżącej brak jest takiego potwierdzenia. W aktach niniejszej sprawy widnieje jedynie zaświadczenie wystawione przez dotychczasowego pracodawcę tj. spółkę X. sp. z o.o. Istnieje natomiast wysokie prawdopodobieństwo, że fakt zatrudnienia D. J. w tejże spółce zdezaktualizował się. W nadesłanym przez Skarżącą protokole o stanie majątkowym z [...] kwietnia 2009 r. oświadczyła ona bowiem że mąż pracuje w firmie B. na stanowisku dyrektora. Dodała również że "nie zna dochodów męża". Skarżąca nie przesłała zeznania podatkowego męża za 2008 r. (nie dostarczyła go także – mimo złożonej deklaracji – w terminie późniejszym), Skarżąca nie udokumentowała wszystkich ponoszonych wydatków. Ograniczyła się w tym względzie jedynie do nadesłania "przykładowych rachunków za gaz" (które w istocie są rachunkami za energię elektryczną), Skarżąca nie udokumentowała podnoszonego na wcześniejszym etapie postępowania – faktu bezskuteczności prowadzonej wobec niej egzekucji. Dokumentami tymi nie jest bowiem ani zawiadomienie o wizycie poborcy skarbowego, ani też sporządzony przez niego protokół o stanie majątkowym. 9. Po drugie: Sąd w dalszym ciągu poddaje w wątpliwość wiarygodność składanych przez Skarżącą oświadczeń o jej stanie majątkowym. Wątpliwości te rodzą się na tle następujących kwestii: - w jaki sposób – skoro w 2008 r. jedynym źródłem dochodu rodziny było wynagrodzenie męża Skarżącej w wysokości 1.000 zł - wygospodarował on w tym czasie kwotę 3.500 zł na opłacenie wpisu (zwłaszcza wobec deklarowanego wówczas – pod rygorem odpowiedzialności karnej na co wielokrotnie zwracał uwagę pełnomocnik - braku oszczędności). Poza tym w zażaleniu z 3 września 2008 r. źródło pochodzenia środków składających się na kwotę 3.000 zł Skarżąca określiła jako "zaciągnięcie pożyczki". Tymczasem w piśmie z 2 czerwca 2009 r. mowa jest nie o zaciągnięciu pożyczki, ale o "przekazaniu" tej kwoty przez męża tudzież jej "otrzymaniu" od męża; - jakie jest źródło finansowania przez męża Skarżącej należności z tytułu czynszu za lokal położony w W.. Z dołączonego do akt sprawy III SA/Wa 1365/08 rachunku wynika że w bieżącym roku tytułem czynszu (i odsetek) wpłacił on kwotę 900 zł. Z umowy najmu nie wynika zaś inne niż zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych – przeznaczenie lokalu. - Skarżąca konsekwentnie twierdzi, iż źródłem utrzymania pięcioosobowej rodziny jest wynagrodzenie jej i jej męża w wysokości odpowiednio 638 zł brutto i 1.000 zł netto. Dochód ten w całości przeznaczany jest na bieżące wydatki – jak bowiem podała Skarżąca koszt miesięcznego utrzymania rodziny wynosi ok. 1.500 zł. Skarżąca nie wyjaśniła w sposób przekonywający, iż kwota 500 zł – pozostała po potrąceniu kosztów wynajmu (których wysokość określiła na kwotę 1.000 zł – zob. protokół o stanie majątkowym) jest wystarczająca dla zaspokojenia potrzeb własnych, męża i dodatkowo trójki dzieci. Oceny tej nie zmienia świadczona na rzecz Skarżącej pomoc rodziny. Pomoc ta przybiera formę rzeczową i jak sama wyjaśniła polega na "świadczeniu na rzecz Skarżącej żywności oraz ubrań". Tymczasem pozostają jeszcze koszty normalnej, codziennej egzystencji, takie choćby jak koszty ochrony zdrowia, czy też edukacji trójki dzieci; - Skarżąca w różny sposób definiuje pomoc rzeczową, świadczoną na jej rzecz, przez rodzinę – jednym razem jest to pomoc "incydentalna" (pismo z 17.06.2008 r.), "częściowa" (formularz PPF z tej samej daty), innym zaś razem – w tym samym stanie faktycznym - "częsta" (zażalenie z 3.09.2008 r.), 10. Niezależnie od powyższych wątpliwości Sąd przyznał Skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 22.761 zł. Uznał bowiem, że zaszła w niniejszej sprawie zmiana okoliczności sprawy, przy czym przez zmianę tę Sąd nie rozumie powoływanych przez Skarżącą faktów dotyczących jej stanu majątkowego (do kwestii tych Sąd szczegółowo odniósł się powyżej), a jedynie obecną sytuację procesową strony. Należy bowiem zauważyć, że ponowny wniosek dotyczący prawa pomocy Skarżąca złożyła już po wydaniu przez Sąd (w dniu 23 kwietnia 2009 r. - k. 122 akt sądowych) postanowienia odrzucającego skargę. Postanowienie to Skarżąca zaskarżyła wnosząc w dniu 13 maja 2009 r. skargę kasacyjną. Jej rozpoznanie przez Sąd II instancji uzależnione jest od zapłaty wpisu sądowego we wskazanej wyżej wysokości. 11. Powołane wyżej okoliczności doprowadziły Sąd do przekonania, że mimo nasuwających się wątpliwości co do wiarygodności składanych przez Skarżącą oświadczeń, które uzasadniałyby rozstrzygnięcie odmawiające przyznania jej prawa pomocy, Sąd od rozstrzygnięcia tego odstąpił. Uznał mianowicie, iż wyżej należy stawiać wartości chronione konstytucyjnie – w tym przypadku prawo do kontroli instancyjnej wydanego w stosunku do Skarżącej postanowienia o odrzuceniu skargi. Prawo to zostało także zagwarantowane w akcie prawa międzynarodowego (wiążącym Polskę), tj. w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.), zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd. Artykuł 6 ust. 1 Konwencji wymaga zatem z jednej strony sprawnego prowadzenia postępowania sądowego, z drugiej zaś wyraża również bardziej ogólną zasadę właściwego wymiaru sprawiedliwości. Podkreśla się, że Konwencja nie istnieje po to, aby gwarantować prawa, które są teoretyczne i iluzoryczne, ale prawa praktyczne i skuteczne. Dotyczy to zwłaszcza prawa dostępu do sądu, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego. Oczywistym jest, że zapewnienie skutecznego prawa dostępu do sądu oraz samo rozpatrzenie sprawy, mieści się w kategorii obowiązków państwa (por. orzeczenie ETPCz w sprawie Airey v. Irlandia z 9 października 1979 r.). Z tej przyczyny Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 254 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. Zaznacza jednocześnie, iż Skarżąca musi mieć świadomość, że niniejsze rozstrzygnięcie nie oznacza, iż na dalszym etapie postępowania zostanie ono automatycznie powielone.