III SA/Wa 2/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Lidia Ciechomska-Florek (spr.), Sędzia WSA Jolanta Sokołowska, Asesor WSA Alojzy Skrodzki,, Protokolant Konrad Aromiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2006 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz stwierdza nieważność poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...], 2) stwierdza, że decyzje wymienione w punkcie 1 nie podlegają wykonaniu w całości. Pismem z 13 lipca 2005 r. J. D. wniósł o umorzenie należności z tytułu składek, z uwagi na trudną sytuację materialno-bytową. Wskazał, iż obecnie pozostaje na rencie chorobowej. Jego stan zdrowia nie pozwala na podjęcie zatrudnienia. Podniósł, iż pieniądze, które otrzymuje tytułem renty nie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Decyzją z [...] sierpnia 2005 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek, w części finansowanej przez płatnika na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz odsetek za zwłokę należnych z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych, powołując się na art. 83 ust. l pkt 3 oraz art. 28 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 pkt 5 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm. - nazwanej dalej u.s.u.s.). Ponadto w sentencji decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 30 u.s.u.s., składki finansowane przez ubezpieczonych nie podlegają umorzeniu, a w związku z tym z mocy prawa bezprzedmiotowe jest rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 28 ust. 1, 2 i 3 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ocenie organu, w odniesieniu do zobowiązanego, nie zaszły przesłanki przemawiające za umorzeniem należności. Organ wskazał, iż J. D. otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 708,35 zł miesięcznie, nie stwierdzono również całkowitej nieściągalności należności. Ponadto zobowiązany jest współużytkownikiem wieczystym części nieruchomości, na której ustanowiona została hipoteka przymusowa zabezpieczająca należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził także, iż z uwagi na 10 - letni okres dochodzenia należności z tytułu składek, nie można jednoznacznie stwierdzić, iż sytuacja zobowiązanego nie ulegnie poprawie. Ponadto organ zaznaczył, iż zaległości z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych z mocy prawa nie podlegają umorzeniu, dlatego też rozpatrzenie wniosku w tej części nie jest możliwe. Pismem z 4 września 2005 r. J. D. zwrócił się z prośbą o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie zaległości wskazując, iż jego problemy finansowe spowodowane zostały brakiem zapłaty za wykonaną usługę budowlaną przez nieuczciwego kontrahenta. Ponadto zobowiązany ponownie przedstawił swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną. Decyzją z [...] października 2005 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Rozpatrując ponownie sprawę wskazał, iż w jego ocenie, nie wystąpiły okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości, z uwagi na skuteczną egzekucję należności oraz uzyskiwanie dochodu w wysokości 708,35 zł brutto. Ponadto organ wskazał, iż J. D. jest współużytkownikiem wieczystym - części nieruchomości, na której ustanowiona została hipoteka przymusowa zabezpieczająca należności z tytułu składek. Organ wskazał również, iż zaległości z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie podlegają umorzeniu. W skardze z 12 listopada 2005 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący ponownie wniósł o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Zaskarżonej decyzji J. D. zarzucił powoływanie się na okoliczności niezgodne ze stanem faktycznym. Podniósł, iż faktycznie otrzymuje kwotę 435,57 zł, a nie 708,35 zł, na co powołuje się organ. Ponadto wskazał, iż nieruchomość, której jest współużytkownikiem wieczystym to garaż o pow. 10 m-. Odpowiadając na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. W piśmie procesowym z 5 lutego 2006 r. J. D. ponownie bardzo szczegółowo opisał swoją trudną sytuację materialną, zdrowotną oraz osobistą. Do pisma skarżący załączył zaświadczenia o stanie zdrowia, wyrok Sądu Okręgowego w O. zasądzający na rzecz skarżącego kwotę 14.445 zł a w pozostałym zakresie oddalający jego powództwo oraz zawiadomienie o wpisie do księgi wieczystej użytkowania wieczystego garażu przez skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej wskazane. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., w dalszej części uzasadnienia powoływanej jako p.p.s.a. ) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W oparciu o ten przepis, Sąd rozpoznał niniejszą sprawę wychodząc poza granice zarzutów podniesionych w skardze. Zgodnie z art. 3 ust. 1 u.s.u.s., określone tą ustawą zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych wykonuje między innymi Zakład Ubezpieczeń Społecznych (określany dalej jako "Zakład"). Zakład jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną (art. 66 ust 1 u.s.u.s.). Z art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s. wynika, że Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek. Od decyzji wydanych przez Zakład w wyżej wymienionym zakresie przysługuje stronie prawo wystąpienia do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy (art. 83 ust. 4 u.s.u.s.). Jak wynika z akt sprawy, decyzję w pierwszej instancji, wydał Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zamiast Zakładu. Świadczy o tym nie tylko jego wskazanie jako organu orzekającego w nagłówku pisma, ale przede wszystkim zawarty w sentencji zwrot : "odmawiam umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika ..." , tym samym Prezes Zakładu wydając decyzję w pierwszej instancji naruszył przepisy o właściwości. Wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości jest przesłanką stwierdzenia nieważności takiej decyzji, wymienioną w art. 156 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., powoływanej dalej jako " K.p.a." ). W niniejszej sprawie, wadą tą dotknięta była tylko decyzja wydana w pierwszej instancji, z tego względu stwierdzenie nieważności dotyczyło tylko tej decyzji. Sąd zauważa również, że organ pierwszej instancji w swej decyzji, co potwierdził organ drugiej instancji podtrzymując tę decyzję, odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu zatrudnionych pracowników. Sąd podkreśla, że na mocy art. 30 u.s.u.s. do składek finansowanych przez ubezpieczonych, nie będących płatnikami składek, nie stosuje się art. 28 u.s.u.s. co oznacza, że organ rozpatrując sprawę Skarżącego winien w tym zakresie umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe, czego nie uczynił. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sporu jest rozstrzygniecie odmawiające zgody na umorzenie zadłużenia z tytułu nie opłaconych składek na : - ubezpieczenia społeczne za okres : 02/2000 r. - 11/2000 r., 01/2001 r.- 05/2001r. 07/2001 r. - 10/2001 r. w łącznej kwocie 24.290,10 zł. - ubezpieczenie zdrowotne za okres 08/1999 r. - 04/2000 r. , 09/2000 r. - 10/2000 r., 01/2001 r. - 05/2001 r., 07/2001 r. - 10/2001 r. w łącznej kwocie 3.353,39 zł. - Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres : 01/2001 r. - 05/2001 r., 07/2001 r. - 10/2001 r. w łącznej kwocie 599,41 zł. - odsetki za zwłokę należne z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 7.440, 70 zł. - ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres : 02/2000 r. - 11/2000 r., 01/2001r. - 05/2001 r., 07/2001 r. - 10/2001 r., w kwocie należności głównej w wysokości 4.703,64 zł. - ubezpieczenie zdrowotne za okres : 08/1999 r. - 04/2000 r., 09/2000 r. - 10/2000 r. , 01/2001 r. - 05/2001 r., 07/2001 r. - 10/2001 r. w kwocie należności głównej w wysokości 1.586,48 zł., podjęte w trybie art. 83 § 1 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 w związku z art. 32 ustawy u.s.u.s. oparte na uznaniu administracyjnym. Z brzmienia powołanych wyżej przepisów wynika, że organ może umorzyć należność w sytuacji zaistnienia powołanych w tych przepisach przesłanek (art. 28 ust. 2 i art. 3 w/w ustawy). Szczegółowe zasady umarzania należności z tych składek określone zostały rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Zakład ma prawo umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie opłacić tych należności, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Oznacza to, że jeśli w wyniku analizy sytuacji skarżącego okaże się, że zaistnieją w/w przesłanki, organ może, ale nie musi dokonać umorzenia powstałej zaległości. A więc ustawodawca, pozostawił organowi rozstrzygającemu zarówno ocenę istnienia w konkretnej sprawie ustawowych przesłanek umorzenia, jak i wybór jednego z możliwych rozwiązań. Ten uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia należności, nie może być utożsamiany z całkowitą dowolnością rozstrzygnięcia. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w przedmiocie ustawowo przyznanych organowi kompetencji stwierdzić należy, iż zaskarżona decyzja narusza prawo. Należy wskazać, że postępowanie poprzedzające wydanie przez Zakład decyzji, w przedmiocie umorzenia należności, prowadzone jest w oparciu o przepisy K.p.a., o czym stanowi art. 180 § 1 tegoż kodeksu. Dotyczy to również postępowania odwoławczego od tych decyzji, prowadzonego przez Prezesa Zakładu. Zgodnie bowiem z art. 83 ust 4 u.s.u.s. do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnoszonego od decyzji Zakładu do Prezesa Zakładu, stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w K.p.a. Na uzasadnienie decyzji składać się powinno uzasadnienie faktyczne i prawne, co wynika a art. 107 § 1 K.p.a. Rozwinięcie tych pojęć ustawodawca zawarł w § 3 tego artykułu, zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji realizuje wymóg uzasadnienia prawnego, natomiast w sposób jaskrawy nie spełnia wymogów określonych w powyższym przepisie w zakresie uzasadnienia faktycznego. W przypadku decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego, do jakich należą decyzje dotyczące umarzania należności z tytułu składek, uzasadnienie spełnia szczególna rolę. Pozwala ono na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Sąd stwierdził, że w zaskarżonej decyzji organ nie wyjaśnił, czy do skarżącego mają zastosowanie przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przepisy powołanego rozporządzenia. Organ w decyzji podnosi, że "powołanie się we wniosku na trudną sytuację finansową nie może być jedyną przesłanką do pozytywnego rozstrzygnięcia..." Jednocześnie organ odnosi się również do sytuacji materialnej skarżącego, co może sugerować, że w stosunku do skarżącego ma jednak zastosowanie również przepis § 3 pkt 1 powołanego rozporządzenia. Nie może być uznane za spełniające powyższe wymogi, a w szczególności za wyczerpujące uzasadnienie, w którym nie odniesiono się do powoływanych przez skarżącego okoliczności i dowodów. Skarżący w toku postępowania przedłożył istotne jego zdaniem dowody i podniósł określone okoliczności (zaświadczenie o stanie zdrowia, wykaz wydatków, wysokość otrzymywanej renty netto i inne). Prezes Zakładu nie odniósł się jednak w żaden sposób do indywidualnej sytuacji Skarżącego, opisanej przez niego w składanych wnioskach i dokumentach. W art. 11 K.p.a. ustawodawca zawarł nakaz wyjaśnienia przesłanek, którymi organ kierował się przy wydawaniu decyzji. Zdaniem składu orzekającego, organ miał obowiązek wyjaśnić skarżącemu w decyzji, dlaczego pomimo braku całkowitej nieściągalności składek, odmówił umorzenia należności i nie uwzględnił przesłanek określonych w rozporządzeniu. Niezależnie od tego, mając na względzie argument organu, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zostały wykazane nowe okoliczności uzasadniające zmianę decyzji, Sąd zwraca uwagę, że fakt nie powołania się w toku postępowania odwoławczego na nowe okoliczności, czy też nie przedstawienia nowych dowodów nie może być z góry postrzegany jako uniemożliwiający wydanie odmiennego niż poprzednio rozstrzygnięcia. W żadnym razie nie zwalnia też organu odwoławczego z obowiązku ponownego rozpatrzenia sprawy i oceny prawidłowości decyzji organu pierwszej instancji, wydanej w konkretnym stanie faktycznym. Organ odwoławczy powinien ocenić czy organ pierwszej instancji podjął właściwe rozstrzygnięcie. Podkreślenie, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący nie wskazał nowych okoliczności, nie może być uznane za uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia. Sąd uznał za niewłaściwe i sprzeczne z zasadami rządzącymi postępowaniem odwoławczym (z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) zawężenie zakresu takiego postępowania, toczącego się w przedmiocie umorzenia należności, do stwierdzenia, czy po wydaniu decyzji w pierwszej instancji, Skarżący przedstawił nowe dowody, bądź czy powołał się na nowe okoliczności. Z tych względów należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. W odniesieniu do spraw objętych tzw. uznaniem administracyjnym, kognicja sądu nie wkracza w zakres owego uznania, ograniczając się do kontroli prawidłowości prowadzonego postępowania. Sąd nie jest uprawniony do zastępowania organów w ich kompetencjach. W rozpatrywanej sprawie organ nie odniósł się do wszystkich podniesionych przez Skarżącego argumentów, a podjętego rozstrzygnięcia w kontekście przywołanych zasad odnośnie oceny wniosku o umorzenie należności, nie uzasadnił w sposób wyczerpujący. Zdaniem Sądu, organ podjął decyzję bez rozważenia całokształtu materiału dowodowego i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, czym naruszył art. 7 K.p.a. Organ nie poinformował też strony o zakończeniu postępowania dowodowego i możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym oraz wypowiedzenia się w przedmiocie zebranego materiału dowodowego, czym naruszył art. 10 § 1 K.p.a. Niewykonanie przez organ obowiązku wynikającego z art. 10 § 1 K.p.a. stanowi naruszenie przepisów postępowania, które może skutkować uchyleniem decyzji. Rzeczą Sądu jest ocena, czy w konkretnej sprawie takie naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na jej wynik. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art.. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 152 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.