III SA/Wa 2007/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Dziełak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Sokołowska, Sędzia WSA Joanna Tarno, Protokolant Urszula Hoduń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2005 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od stycznia 1999 r. do marca 2000 r. 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2) określa, że decyzja, której nieważność stwierdzono nie może być wykonana w całości. Wnioskiem z dnia [...] maja 2005 r. Skarżący J. M. zwrócił się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (zwanej dalej: "KRUS") o umorzenie "odsetek z tytułu ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego w kwocie 348,90 zł i odsetek z tytułu ubezpieczenia emerytalno-rentowego w kwocie 1.346,30 zł za 1999 rok". Wniósł też o rozłożenie na raty spłaty należności głównej z tytułu zaległych składek. Uzasadniając swój wniosek J. M. wyjaśnił, że zaległości te powstały na skutek "nieświadomości po sądowym podziale majątku w 1999 roku". Podniósł, iż do chwili obecnej nie otrzymał nakazu płatniczego. Ponadto oświadczył, że jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Prezes KRUS decyzją z dnia [...] maja 2005 r.. umorzył w 50 % odsetki za okres od stycznia 1999 r. do marca 2000 r. pod warunkiem opłacenia pozostałego zadłużenia w układzie ratalnym. Uznał, że okoliczności przedstawione we wniosku są podstawą do częściowego umorzenia należności. Tego samego dnia Prezes KRUS wydał decyzję o rozłożeniu na raty spłaty zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za ww. okres wraz z odsetkami. W związku z powyższym, w dniu [...] maja 2005 r. Skarżący złożył wniosek o całkowite umorzenie odsetek podnosząc że nie ma żadnej możliwości zapłacenia należnej kwoty z uwagi na brak dochodów. Do wniosku załączył pismo, w którym wskazał na swój stan majątkowy. Wyjaśnił, że mimo skierowania na operację nie mógł się jej poddać, ponieważ nie miał środków na wykupienie koniecznej szczepionki. Prezes KRUS w dniu [...] maja 2005 r. wydał na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. w zw. z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 – ze zm.) – dalej: "u.u.s.r." decyzję o odmowie umorzenia odsetek za okres od stycznia 1999 r. do marca 2000 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie podniósł, że okoliczności przedstawione przez Skarżącego nie dają podstaw do umorzenia. Jednocześnie stwierdził, że umowa ratalna z dnia [...] maja 2005 r. "zostaje podtrzymana". Na powyższą decyzję J. M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Jego zdaniem obowiązkiem KRUS było bieżące powiadamianie go o odsetkach naliczanych z tytułu nieuiszczonych składek, z którego to obowiązku organ się nie wywiązał. W konsekwencji doprowadziło to do powstania obowiązku finansowego niemożliwego do spełnienia. Ponadto Skarżący wskazał, że jego siostra "w takiej samej sytuacji i okolicznościach" otrzymała decyzję Prezesa KRUS o umorzeniu należnych odsetek. W jego ocenie świadczy o nieuzasadnionym zróżnicowaniu osób ubiegających się o ulgę. Oświadczył też, że nie kwestionuje wysokości i okresu naliczonych składek, ale ze względu na sytuację majątkową nie jest w stanie uregulować ciążących na nim odsetek. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi. Przedstawił dotychczasowy tok postępowania administracyjnego. Jego zdaniem skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Skarżący nie zgłosił się w terminie do ubezpieczenia społecznego rolników, pomimo posiadania we współwłasności gospodarstwa rolnego powyżej 1 ha powierzchni przeliczeniowej. Od dnia 9 marca 1999 r. podlegał wyłącznie ubezpieczeniu społecznemu rolników, początkowo posiadając status domownika, a od 2 października 2000 r. - rolnika. Obejmując skarżącego ubezpieczeniem społecznym rolników, naliczono składki z odsetkami, co spowodowane było niezawiadomieniem w terminie organu, o podleganiu ubezpieczeniu społecznego rolników. W tym stanie rzeczy Prezes KRUS uznał skargę za "bezprzedmiotową". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie Sąd oparł się na powodach innych niż w niej wskazane. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270; z 2004 r. Nr 162, poz. 1692; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to obowiązek i prawo Sądu zbadania, czy zaskarżona decyzja nie została wydania z naruszeniem prawa, mogącym skutkować stwierdzeniem jej nieważności. Zdaniem Sądu do naruszenia takiego doszło przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie była zgodność z prawem decyzji wydanej przez Prezesa KRUS w trybie art. 127 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego (określanego dalej jako "k.p.a."). W przepisie tym przewidziano tryb zaskarżania decyzji w sytuacji, gdy z uwagi na pozycję organu I instancji nie jest możliwe zastosowanie zwykłego trybu odwoławczego, uregulowanego w art. 127 § 1 i 2 k.p.a. Stronie Skarżącej służy tu nie odwołanie, a środek zaskarżenia w postaci wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Stosuje się do niego jednakże przepisy dotyczące odwołań od decyzji, w tym określające rodzaje rozstrzygnięć jakie mogą być podjęte przez organ odwoławczy. Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja wydana została przez Prezesa KRUS z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Stanowi to przesłankę stwierdzenia jej nieważności w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Decyzją tą, wydaną na skutek złożenia przez Skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes KRUS odmówił umorzenia odsetek za okres od stycznia 1999 r. do marca 2000 r. Rozstrzygnięcie jest sformułowane analogicznie, jak podjęte przezeń w I instancji. W oparciu zaś o art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., wskazany w podstawie prawnej tej decyzji, organ odwoławczy może jedynie utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. Jeżeli zatem Prezes KRUS uznał decyzję wydaną w I instancji za prawidłową, obowiązany był utrzymać ją w mocy, a nie orzekać o istocie sprawy poprzez odmowę umorzenia odsetek. Orzeczenie o istocie sprawy możliwe jest wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., kiedy to organ odwoławczy uchyla w całości lub w części zaskarżoną decyzję, a zatem stwierdza, iż jest ona nieprawidłowa, w związku z czym zawarte w niej rozstrzygnięcie wymaga korekty. Zauważyć należy, że w takim przypadku z oczywistych względów orzeczenie co do istoty sprawy nie może być takie samo jak podjęte przez organ I instancji. Ewidentna sprzeczność rozstrzygnięcia podjętego przez Prezesa KRUS z dyspozycją art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. uzasadnia stwierdzenie, iż zapadło ono z rażącym naruszeniem tego przepisu. Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja wydana została także z rażącym naruszeniem art. 139 k.p.a. Przepis ten ustanawia zakaz reformationis in peius, wykluczający podjęcie w postępowaniu odwoławczym rozstrzygnięcia niekorzystnego dla strony, chyba że decyzja wydana w I instancji rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny. Taka zaś sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Jak to już wskazywano do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, a więc również przepis art. 139 k.p.a. Wydając decyzję w I instancji Prezes KRUS w części (50%) uwzględnił wniosek Skarżącego o umorzenie odsetek za przedmiotowy okres. Natomiast orzekając ponownie po prostu odmówił umorzenia odsetek. Rozstrzygnięcie to, nie będące więc nawet powtórzeniem rozstrzygnięcia podjętego w I instancji, w ocenie Sądu, oznacza odmowę uwzględnienia wniosku Skarżącego w całości. Skoro zaś decyzją wydaną w I instancji Skarżącemu przyznano częściową ulgę w zapłacie należności, to pozbawienie go tej ulgi przy ponownym rozpoznaniu sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a. rażąco narusza zakaz reformationis in peius. Rażące naruszenie art. 139 k.p.a. stanowi przesłankę stwierdzenia nieważności decyzji w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd ocenił również, czy obejmując swoim rozstrzygnięciem okres od stycznia 1999 r. do marca 2000 r., organy nie orzekły ponad żądanie Skarżącego, które we wniosku z dnia 4 maja 2005 r. wskazał jedynie na 1999 r. We wniosku tym podał również kwoty odsetek, których umorzenie ma dotyczyć. Z ich porównania z kwotami wynikającymi ze znajdującego się w aktach zestawienia sporządzonego na dzień [...] maja 2005 r. wynika, że przedmiotem wniosku są również odsetki związane z zaległościami za 2000 r. Stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji z uwagi na zaistnienie wskazanej wyżej przesłanki uniemożliwia Sądowi wypowiedzenie się w przedmiocie jej merytorycznej zasadności, a także ocenę zarzutów skargi. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. Zakres w jakim decyzja, której nieważność stwierdzono nie podlega wykonaniu określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. Skarżący nie wnosił o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania sądowego.