III SA/Wa 2071/16

Dnia 12 stycznia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: , Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Trelka, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. sp. z o.o. z siedzibą w K. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 29 listopada 2016 r., odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień 2014 r. postanawia: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. A. sp. z o.o. z siedzibą w K. (zwana dalej "Skarżącą" lub "Spółką") złożyła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień 2014 r. Zarządzeniem z dnia 27 lipca 2016 r. wezwano Skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 57 500 zł. W odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu, Skarżąca w piśmie z dnia 8 sierpnia 2016 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że nie prowadzi aktualnie działalności operacyjnej i nie osiąga dochodów, a na rachunku bankowym nie posiada środków. Dodatkowo Spółka wskazała, że z dniem [...] lipca 2016 r. bank rozwiązał z nią umowę prowadzenia rachunków bankowych z uwagi na utrzymujące się saldo debetowe na tych rachunkach. Skarżąca podniosła ponadto, że przeciwko niej prowadzone jest postepowanie egzekucyjne, a rachunki bankowe objęte były zajęciem komorniczym. We wniosku wskazano, że kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł oraz przedstawiono zeznanie podatkowe, wyciągi bankowe i pismo w sprawie rozwiązania umowy prowadzenia rachunków. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego, Skarżąca poinformowała, że w 2016 r. poniosła koszty w wysokości 2.617,80 zł, natomiast przychodów nie osiągnęła. Spółka wyjaśniła ponadto, że nie posiada udziałów w innych podmiotach i nie wypłaciła wynagrodzenia pełnomocnikowi. Skarżąca przedstawiła wyciąg bankowy, pismo w sprawie rozwiązania umowy prowadzenia rachunków, deklaracje VAT-7K, bilans, rachunek zysków i strat, dokumentację dotyczącą zobowiązań i dokumentację dotyczącą postępowania egzekucyjnego. Postanowieniem z dnia 29 listopada 2016 r. starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca w ustawowym terminie wniosła sprzeciw od postanowienia starszego referendarza sądowego. Postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a") poprzez odmowę przyznania prawa pomocy, mimo spełnienia przez Skarżącą przesłanek uzasadniających przyznanie tego prawa, a w szczególności mimo wykazania, że nie posiada żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania oraz błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na bezzasadnym przyjęciu, że Skarżąca miała możliwość zgromadzenia środków niezbędnych na pokrycie wpisu. W uzasadnieniu sprzeciwu Skarżąca podniosła, że za pomocą przedstawionych przez nią dokumentów, znajdujących się w aktach sprawy, w sposób wyczerpujący wykazała, że nie jest w stanie ponieść żadnych kosztów sądowych z uwagi na brak jakichkolwiek środków finansowych. Spółka zarzuciła ponadto, że wbrew twierdzeniom starszego referendarza sądowego nie osiągnęła w 2014 r. przychodu ze sprzedaży w wysokości 25 147 169 zł z uwagi na to, że przedmiotowa sprzedaż nie doprowadziła do uzyskania przez Spółkę ustalonej w umowie ceny. Skarżąca podniosła, że nie dysponowała żadnymi środkami pieniężnymi ani w kasie, ani na rachunkach. Przyznała także, że w bilansie widnieje przysługująca jej wierzytelność jako wynik transakcji. Skarżąca zarzuciła, że starszy referendarz nie uwzględnił ciążących na niej zobowiązań i to zobowiązań potrącalnych z ceną sprzedaży. W tym miejscu wskazano, że w 2015 r. nie doszło do potrącenia i tylko z tego względu pozycje te pozostały w bilansie, mimo że umarzają się one wzajemnie. Skarżąca zaznaczyła, że w wyniku transakcji nie osiągnęła żadnych środków pieniężnych. Spółka zwróciła również uwagę na to, że wnosiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od ponoszenia całości kosztów postępowania, zaś starszy referendarz uznał, że wnosiła jedynie o częściowe przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżąca wnioskowała o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych oraz ewentualnie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Nie ulega wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Po przeanalizowaniu wniosku Skarżącej oraz przedstawionej przez nią informacji dotyczącej sytuacji finansowej, Sąd stwierdza, że powyższe przesłanki, będące warunkiem niezbędnym do przyznania zwolnienia od uiszczenia kosztów sądowych, nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie. Należy podkreślić, iż aby móc ocenić sytuację strony i na jej podstawie prawidłowo rozpoznać wniosek, sąd musi zapoznać się z dokumentami świadczącymi o jej sytuacji, nie można tego uczynić na podstawie domniemań. Przy czym w P.p.s.a jednoznacznie wskazano, iż to wnioskodawca ma obowiązek wykazać fakty, na których opiera swój wniosek. Nie można przerzucić tego obowiązku na sąd, albowiem tylko strona skarżąca ma interes prawny, aby na podstawie dostarczonych dokumentów uzyskać prawo pomocy. W niniejszej sprawie Spółka wyjaśniła w skardze, że w kwietniu 2012 r. nabyła prawo użytkowania wieczystego nieruchomości w K. za cenę ponad 25 mln zł, która to transakcja wygenerowała kwotę podatku od towarów i usług naliczonego w wysokości 5 749 227 zł. Spółka wystąpiła o zwrot tej kwoty podatku naliczonego na rachunek bankowy (później zmieniła żądanie – wystąpiła o przeniesienie nadwyżki podatku naliczonego na następny okres rozliczeniowy). Ze stanowiska Spółki wynika ponadto, że należność za nabytą nieruchomość została uregulowana, choć nastąpiło to bezgotówkowo – poprzez cesję wierzytelności. Ciężar zapłaty za nieruchomość przejęli na siebie wspólnicy - P.D. oraz spółka P. Limited. Powyższe okoliczności Sąd uznał za wykazane i bezsporne. Dodatkowo Sąd wskazuje na podaną przez samą Skarżącą (we wniesionym sprzeciwie) okoliczność, że pomimo dokonania w 2014 r. sprzedaży nieruchomości za znaczną kwotę 25 147 169 zł, kwoty tej nie uzyskano efektywnie, gdyż nabywcy przysługiwało potrącalne roszczenie wzajemne. Do potrącenia jednak nie doszło, z czego należy wnioskować, że Spółka dysponuje wierzytelnością (ujętą zresztą w bilansie) z tytułu zbycia nieruchomości, której jednak – właśnie z uwagi na potrącalność z długiem Spółki - nie udało się odzyskać. Wobec powyższego ponowić należy ocenę zawartą w zaskarżonym postanowieniu Referendarza sądowego, iż z art. 199 P.p.s.a. wynika istotna zasada ponoszenia przez strony kosztów postępowania sądowego. Orzecznictwo sądowe dostarcza argumentów modyfikujących literalne brzmienie art. 246 § 2 pkt 1 tej ustawy procesowej, dlatego za obowiązującą na gruncie art. 84 Konstytucji uznać należy zasadę, iż prawo pomocy może być przyznane nie tyle temu, kto "...nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania", ile raczej temu, kto nie jest w stanie uzyskać jakichkolwiek środków na poniesienie tych kosztów, i kto ciężaru ich poniesienia bez nadzwyczajnych powodów nie przerzuca na pozostałych obywateli realizujących swój konstytucyjny obowiązek ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Inaczej mówiąc – prawo pomocy nie przysługuje temu, kto pochopnie wyzbywa się możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy prawdopodobna staje się konieczność ich poniesienia w przyszłości, a także temu, kto swoje zobowiązania cywilne przedkłada nad obowiązek pokrycia publicznoprawnej opłaty sądowej. Sąd, w świetle wyżej poczynionych zastrzeżeń co do prawidłowego rozumienia art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a., wskazuje zatem, że Spółka prowadziła w przeszłości rozległą działalność inwestycyjną – utworzona została jako spółka celowa w zakresie działalności deweloperskiej. Jej wspólnicy ponosili faktyczny ciężar ekonomiczny realizowanej inwestycji deweloperskiej. Już w czerwcu 2014 r. Spółka powinna mieć świadomość zaistnienia ewentualnego sporu podatkowego z organami podatkowymi – wtedy właśnie wszczęto kontrolę podatkową w zakresie prawidłowości rozliczeń VAT za kwiecień 2012 r., która zakończyła się w październiku tego roku. Wyżej opisana sprzedaż przez Skarżącą nieruchomości nie skutkowała efektywnym uzyskaniem ceny sprzedaży, gdyż – jak wynika ze stanowiska jej samej – zawierając transakcję była świadoma zasadności roszczeń wzajemnych nabywcy nieruchomości. Reasumując: 1) Skoro udzielenie prawa pomocy jest traktowane jako wyjątek od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów procesu, to pozytywne rozpatrzenie wniosku Spółki wymagało przesądzenia, że Skarżąca w przeszłości nie mogła liczyć się z koniecznością ich poniesienia, a nadto, że nie jest w stanie uzyskać środków na zapłatę kosztów procesu w żaden sposób; 2) Skoro dla nabycia nieruchomości w 2012 r. wspólnicy Skarżącej zaangażowali swój własny kapitał, to jako tym bardziej oczywisty uznać należy ich obowiązek dokonania dopłat w trybie art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1578 ze zm.) dla skorzystania przez ich Spółkę z prawa do sądu. Niezrozumiałe byłoby oczekiwanie, że Skarżąca uzyska zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie powołując się na brak majątku, podczas gdy jej wspólnicy (ci sami obecnie, jak i w roku 2012, co wynika z załączonego do skargi odpisu KRS) faktycznie finansują zasadniczą działalność inwestycyjną Spółki; 3) Skoro zbywając nieruchomość swojemu wierzycielowi Skarżąca uprzywilejowała de facto wierzyciela cywilnego, to nie może racjonalnie oczekiwać, że koszty postępowania sądowego poniesie za nią Skarb Państwa. W tej sytuacji konieczna stała się odmowa przyznania Spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów, na podstawie art. 260 P.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.