III SA/Wa 2076/15

Starszy Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 21/9/2015 r. po rozpoznaniu wniosku A.M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] /05/2015 Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od spadków i darowizn p o s t a n a w i a 1. Zwolnić stronę od wpisu od skargi oraz od opłat kancelaryjnych; 2. Ustanowić stronie doradcę podatkowego z urzędu Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r poz 270 ze zm) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym albo zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, o który wnioskuje strona – tj. zwolnienia od kosztów sądowych - następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje natomiast zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Skarżąca, tj A.M. , zwróciła się na formularzu PPF z 17/08/2015 r, z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Strona wskazała, że: - jest osoba rozwiedzioną, z wyłącznej winy męża, od ponad [...] lat; - samotnie wychowuje dwóch synów w wieku [...] i [...] lat (uczeń i student); - synowie otrzymują świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego (łącznie ok 800 zł); - dochody strony z tytułu pracy na rzecz agencji pracy tymczasowej to 1468, 63 zł miesięcznie; - nadto korzysta z pomocy MOPS; - miesięczny koszt utrzymania rodziny (media, żywność, leki, ubrania) to 1580,18 zł; - spłaca kredyt (miesięczna rata to 450 zł); - ponosi wydatki na dojazdy w kwocie 350 zł; - skala trudności sprawy uzasadnia przyznanie pełnomocnika z urzędu; - posiada ½ nieruchomości o pow 267 m kw, ½ gospodarstwa rolnego o pow 5.99, ½ budynku mieszkalnego o pow 272,60 m kw W wykonaniu wezwania referendarza sądowego złożyła zaświadczenia z US o dochodach, zaświadczenia z zakładu pracy o wynagrodzeniu, paski wypłaty wynagrodzeń, oświadczenia syna o wynagrodzeniu z tytułu umowy zlecenie, wyciągi z rachunków bankowych syna i skarżącej, zeznania podatkowe, oświadczenie o źródłach utrzymania, o sposobie gospodarowania nieruchomością rolną i budynku mieszkalnego, kalkulację kosztów życia, faktury za usługi telekomunikacyjne i tv, wodę oraz ścieki, potwierdzenie spłaty karty kredytowej, kserokopie decyzji o podatku od nieruchomości, nadpłacie, rozłożeniu na raty, zaświadczenie z MOPS i in. Skarżąca oświadczyła, że koszty utrzymania rodziny wynoszą ponad 1000 zł (karta 33), nieruchomość rolna nie jest wykorzystywana przez stronę (nie ma nawet kluczy do bramy wjazdowej) – lecz przez jej ojca. Syn osiągnął z tytułu umowy zlecenia w 2015 r kwotę dochodu niespełna 800 zł. Wskazała, ze w 2015 r osiągnęła z tytułu pomocy MOPS (fundusze alimentacyjne na utrzymanie synów) kwotę 3200 zł (karta 57 i 58). Nadto uzyskiwała świadczenia rodzinne w kwocie 1187 zł (k 59 i k 60). Referendarz sądowy wskazuje, że w sprawie wymagany jest wpis sądowy od skargi (jedyny wymagalny koszt sądowy) w kwocie niespełna 500 zł, zatem do tej kwoty przede wszystkim należy odnieść zdolność skarżącej do ponoszenia kosztów sądowych. Przede wszystkim należy zauważyć, że zadeklarowane przez stronę składniki majątkowe (w majątku nieruchomym) nie odzwierciedlają rzeczywistych zdolności finansowych strony, które są nieadekwatne do wartości posiadanego majątku. Jest to następstwem rzeczywistej możliwości gospodarczego wykorzystania majątku, jak też rodzaju majątku. W tej sprawie, posiadane majątku nieruchomego, takiego jak zadeklarowanego w formularzu PPF nie przesądza zatem – wbrew wskazaniom wynikającym z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - o możliwości wygospodarowania przez stronę środków finansowych. Referendarz sądowy nie ma podstaw – w wyniku powziętych działań - do uznania, że oświadczenia strony w formularzu PPF są nieprawdziwe lub niezupełne. Co więcej, informacje zawarte w formularzu mają potwierdzenie tak w ustaleniach Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, jak w ustaleniach organów podatkowych, co wynika z załączonych do akt sprawy zaświadczeń oraz decyzji Naczelnika US z [...] /4/2015 r o przyznaniu ulgi podatkowej (karta 63 akt sądowoadministracynych). Analizując oświadczenia te referendarz sądowy uznał, że strona nie jest w stanie pokryć wymagalnych kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego. Wprawdzie strona posiada majątek o znacznych rozmiarach, przede wszystkim udziały ½ w trzech nieruchomościach (nie będący jednak jej wyłączną własnością), jednak płynność finansowa strony nie jest tożsama z wielkością majątku (przywołana decyzja Naczelnika US in fine, s 65 i 66 akt sądowych). Zarazem, z uwagi na charakter nieruchomości (gospodarstwo rolne) i stosunek współwłasności łączący stronę z ojcem zrozumienie znajdują jej twierdzenia o ograniczonym sposobie korzystania z nieruchomości. Nie uszło uwadze referendarza sądowego, że prawa do innych nieruchomości, tj do lokali handlowych były sporne, a spór o "prawa" toczy się przed sądem rejonowym. Także ostatnia okoliczność w istotny sposób ogranicza zdolność dysponowania posiadanymi (ale tylko potencjalnie) środkami majątkowymi. Zwolnienie od opłat kancelaryjnych jest z kolei uzasadnione prawem zapoznania się strony z pisemnym uzasadnieniem wyroku, które to prawo wchodzi w skład "prawa do Sądu". Rozważając odmowę ustanowienia pełnomocnika z urzędu – ale tylko na tym etapie postępowania – referendarz sądowy wziął pod uwagę, że w postępowaniu przed Sądem I instancji 1. nie obowiązuje przymus adwokacki; 2. strona działająca bez pełnomocnika ma znaczące gwarancje ochrony procesowej (w porównaniu z tą działającą z pomocą pełnomocnika - art. 6, art. 13, art. 134 u.p.p.s.a.), 3. udział pełnomocnika w sprawie nie zmienia (zwiększa) zakresu analizy sprawy przez Sąd, który bada sprawę niezależnie od postawionych zarzutów i udziału strony; 4. udział pełnomocnika w postępowaniu przed Sadem I instancji nie zwiększa gwarancji dostępu strony do Sądu, ani nie jest warunkiem dostępu do Sądu. Wszystkie te okoliczności przemawiają wprawdzie za tym, że prawo do Sądu strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym zostanie uszanowane, także przy braku ustanowienia pełnomocnika z urzędu, lecz nie zmienia to faktu, że skarżąca, przy braku wystarczających środków finansowych, ma prawo do pomocy prawnej, w którą wlicza się wyjaśnienie dręczących ją wątpliwości, na które sama wskazała w formularzu PPF (rubryka 5 in fine) – niezależnie już od sposobu kontroli sprawy przez Sąd. Jak bowiem wskazał Trybunał Praw Człowieka w "najświeższym" wyroku z 15/9/2015 r 42689/09 Mogielnicki c. Pologne, ma miejsce naruszenie prawa do Sądu i art. 6 § 1 Konwencji w sytuacji, kiedy sądy krajowe ograniczyły się do rozważań na temat obowiązku zabezpieczenia należności na poczet kosztów postepowania, stanu majątku nieruchomego i wpływów finansowych – bez oceny wszystkich okoliczności sprawy – w szczególności realnej możliwości zgromadzenia środków w sprawie, w realnej sytuacji strony. Zważywszy na fakt, że dochody rodziny, wliczając w to zasiłki z MOPS, liczą – w skali miesiąca - 2374 zł, natomiast minimum socjalne obliczone przez Instytut Pracy i Studiów społecznych, dla czteroosobowego gospodarstwa domowego wynosi 3409,35 zł (dane na stronie: https://www.ipiss.com.pl/?zaklady=minimum-socjalne), trudno uznać, że strona posiada "wolne" środki na koszty postępowania, w tym koszty działania pełnomocnika. Środki, które posiada przekraczają bowiem, w niewielkim zakresie, tzw "minimum egzystencji (1855 zł), tj kwotę wyznaczająca poziom życia, poniżej którego występuje biologiczne zagrożenie życia i rozwoju człowieka (Deniszczuk, Sajkiewicz 1997). Obowiązek uiszczenia kosztów w sprawie nie powinien natomiast powodować nawet następstw w postaci zbliżenia choćby do "zagrożenia" podstaw egzystencji, ponieważ warunkiem umożliwiającym przyznanie prawa pomocy jest "zagrożenie dla utrzymania koniecznego", które nawiązuje raczej do "minimum socjalnego" , a nie do "minimum egzystencji". Z uwagi na zestawienie danych finansowych, których referendarz sądowy, jako dysponent środków publicznych nie kwestionuje, nie zaistniała w sprawie potrzeba rozważania zwiększonych potrzeb strony związanych z samotnym wychowywaniem dwójki dzieci (uczącej się), czy wydatkami związanymi z innymi sporami sądowymi. Działając we wskazanej powyżej roli referendarz sądowy wskazuje stronie, że przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć (art. 249 u.p.p.s.a). Korzystając ze swobody ustanowienia pełnomocnika z urzędu, co wynika z deklaracji strony (rubryka 4 i 5 formularza PPF), referendarz sądowy, z uwagi na rodzaj sporu (odmowa umorzenia zaległości podatkowych), ustanawia doradcę podatkowego z urzędu. Termin rozpoznania wniosku strony uwzględnia przyjęty pogląd, ze szybkość postępowania jest wyznacznikiem stopnia realizacji prawa strony do sądu. Dlatego, referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 245 p.p.s.a., art. 246 § 1 p.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.