III SA/Wa 2190/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 lutego 2016 r. III SA/Wa 2190/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. S.A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] czerwca 2015 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2010 r. postanawia: odmówić przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie P. S.A., dalej jako Skarżąca, zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że od dłuższego czasu nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada żadnego majątku. Podniosła, że akcjonariusze i współpracownicy nie są w stanie udzielić finansowania w kwocie chociażby porównywalnej z kwotą wpisu. Spółka, w wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 25 sierpnia 2015 r., przy piśmie z 2 września 2015 r., przekazała wypełniony formularz PPPr i wyszczególnione w piśmie przewodnim dokumenty. Referendarz sądowy, postanowieniem z [...] września 2015 r., odmówił przyznania Stronie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na brak "wystarczających podstaw do uznania twierdzeń Skarżącej w zakresie spełnienia przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy za uprawdopodobnione". Skarżąca, pismem z 2 grudnia 2015 r., wniosła – po raz kolejny – o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 11 stycznia 2016 r. Skarżąca przesłała wypełniony formularz PPPr z 2 lutego 2016 r., w którym dodatkowo wskazała, iż w dniu 31 grudnia 2014 r. zawiesiła działalność gospodarczą. Zadeklarowała, że nie uzyskuje jakichkolwiek przychodów, a ubiegłe lata zakończyła znaczną stratą. Wyjaśniła, że wszelkie aktywa, w tym udziały, zostały zajęte w licznych postępowaniach egzekucyjnych. Z uwagi na zawieszenie działalności gospodarczej nie może przedłożyć dokumentacji w zakresie aktualnych należności i zobowiązań. Skarżąca nie składa także deklaracji VAT. Ujawniła wysokość wynagrodzenia wypłaconego pełnomocnikowi. Skarżąca przedstawiła zestawienie toczących się wobec niej egzekucji. Przesłała także bilans oraz rachunek zysków i strat za lata 2013-2014, wydruk z rejestru przedsiębiorców, zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego, zeznanie podatkowe za 2014 r. Referendarz sądowy, uzasadniając swoje postanowienie z [...] lutego 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy stwierdził, że wyjaśnienia Skarżącej są ogólnikowe i nie zostały poparte dokumentami źródłowymi. Z uwagi na to, że argumentacja opiera się na takich okolicznościach jak zawieszenie działalności gospodarczej, brak majątku i rachunku bankowego, brak możliwości finansowania ze źródeł zewnętrznych (kredyt, pożyczka pozabankowa, finansowanie przez akcjonariuszy i współpracowników) czy zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym wszelkich aktywów, nadto oświadczenia Skarżącej dotyczące jej bieżącej sytuacji finansowej, nie zostały poparte dokumentami źródłowymi, to nie można było przyznać Skarżącej prawa pomocy. W opinii referendarza sądowego, nie jest usprawiedliwieniem braku stosownej dokumentacji księgowej i rachunkowej za 2015 r. fakt zawieszenia działalności gospodarczej oraz brak wyspecjalizowanych służb księgowych. Złożone dokumenty są niewystarczające do oceny sytuacji strony. Nadto, referendarz sądowy zauważył, że prowadzone postępowanie nie jest pierwszym, jakie Skarżąca zainicjowała i nie jest pierwszym, w którym uchyliła się od wykonania wezwania do udzielenia dodatkowych informacji o stanie majątkowym i dochodach. W sprzeciwie od postanowienia z 22 lutego 2016 r. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2, art. 252 § 1 oraz art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej, jako P.p.s.a.) "poprzez nieprzyznanie prawa pomocy w sytuacji, w której skarżący spełnił wymogi formalne do uzyskania prawa pomocy, a przede wszystkim wykazał obiektywne przesłanki do zastosowania w przedmiotowej sprawie prawa pomocy". Spółka wniosła o uwzględnienie sprzeciwu, uchylenie postanowienia referendarza w całości oraz o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazała w szczególności, że jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a okazują się niewystarczające, to należało wezwać Skarżącą o udzielenie dodatkowych informacji. Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem referendarza sądowego, zgodnie z którym egzekucje komornicze i zajęcie przez organ egzekucyjny całości aktywów Skarżącej nie są wystarczającą przesłanką do zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd, zarządzeniem z [...] marca 2015 r. (wezwanie doręczone zostało 24 marca 2016 r.), wezwał Skarżącą o przedstawienie, w terminie siedmiu dni, dokumentów potwierdzających wypowiedzenie umowy i zamknięcie rachunków bankowych, wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące, dokumentów potwierdzających zajęcie wszelkich udziałów i wierzytelności, zestawienia przychodów i kosztów ich uzyskania osiągniętych w 2015 r., nadesłania innych informacji i potwierdzających je dokumentów – które strona uzna za istotne. Skarżąca, pismem z 31 marca 2016 r., poinformowała o tym, że ma zawieszoną działalność gospodarczą, w związku z czym nie sporządza bilansu i rachunku zysków i strat oraz nie składa deklaracji do urzędu skarbowego. Załączyła wniosek do Banku [...] z [...] marca 2016 r. (o przekazanie wyciągów z rachunków bankowych Skarżącej za wskazane okresy, potwierdzeń wypowiedzenia umów o prowadzenie rachunków bankowych, potwierdzeń zamknięcia rachunków bankowych, zestawienia zajęć egzekucyjnych prowadzonych przeciwko Skarżącej), poświadczone za zgodność z oryginałem zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, wyciąg z KRS. Skarżąca poinformowała zarazem, że zarówno termin sporządzenia dokumentacji bankowej jak i termin jej przekazania Stronie nie jest od niej zależny, w związku z czym wniosła o przedłużenie terminu do wypełnienia wezwania. Poinformowała też, że wszystkie aktywa oraz składniki majątkowe Skarżącej zostały zajęte przez urząd skarbowy w postępowaniu sądowym (sygn. [...]). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), przepisy P.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 ustawy zmieniającej, stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu dotychczasowym. Ustawa nowelizująca weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną przed 15 sierpnia 2015 r. (dokładnie: skargą z dnia 23 lipca 2015 r.), zatem zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, stosuje się ustawę "starą", w tym w odniesieniu do art. 260 P.p.s.a. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. w stanie prawnym sprzed nowelizacji, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie natomiast do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., sąd przyznaje prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym, gdy ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na wstępie wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jednocześnie przyznanie prawa pomocy, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2012 r., II FZ 853/11 oraz z dnia 7 marca 2012 r., II FZ 154/12 i II FZ 155/12 CBOSA). W sytuacji prowadzenia działalności gospodarczej, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, Spółka ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu kontynuacji działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności spółka zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą Skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej Skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Sąd wyjaśnia przy tym, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel (por. postanowienie z 17 grudnia 2014 r, I FZ 459/14, CBOSA). Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Sąd w całości podziela powyżej przytoczone rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Spółka bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinna liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym, w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową, powinna się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, CBOSA). Odnosząc się do wniosku Skarżącej o "wydłużenie okresu na przedłożenie żądanych dokumentów" Sąd wskazuje, że wniosek o przyznanie prawa pomocy (sprzeciw) został rozpoznany po upływie okresu ponad 1 miesiąca od upływu terminu na wykonanie wezwania z 9 marca 2016 r. Dalsze odwlekanie rozpoznania wniosku i oczekiwanie na dokumenty, względnie wyznaczania terminu przez Sąd, wobec braku zadeklarowania przez Stronę, w jakim terminie dokumenty te zostaną złożone, jest bezcelowe, ponieważ nie wiadomo kiedy (i czy) Spółka wywiąże się z nałożonego na nią obowiązku. Sąd zauważa zatem, działając in absentia żądanych dokumentów, że Skarżąca, deklarując fakt niesporządzania "bilansu/rachunku zysków i strat", zdaje się zapominać, że na konieczność wywiązania się z obowiązków wynikających z przepisów ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2013 r., poz. 330 ze zm.) oraz ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 851 ze zm.) nie ma żadnego wpływu to, czy spółka osiągnęła w danym okresie sprawozdawczym jakiekolwiek dochody (zob. postanowienie NSA z 26 maja 2015 r., II FZ 323/15, CBOSA). Bez wątpienia zatem, skutki zaniechania sporządzenia odpowiedniej dokumentacji finansowej, co uniemożliwia wykazanie sytuacji, w której znajduje się Skarżąca – obciążają ją, ze skutkiem wyrażonym w sentencji. Sąd przy tym daje wiarę deklaracjom Skarżącej i informacjom wynikającym ze złożonych przez nią kopii dokumentów (o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, o egzekucjach komorniczych wynikających z KRS), jednakże te informacje dotyczą tylko części jej sytuacji finansowej, którą to część zdecydowała się ujawnić. Nie mogą być zatem skuteczną podstawą korzystnej dla Skarżącej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uwagi te nabierają tym większego znaczenia wobec faktu, że sprawa będąca przedmiotem analizy przez Sąd dotyczy faktycznego wykonania zadeklarowanych, świadczonych wzajemnie usług doradczych i rzetelności dokumentacji księgowej, czego skutkiem jest powstanie wielomilionowych zobowiązań (dokładniej 26.782.268,37 zł). Powyższe oznacza, zdaniem Sądu, że Skarżąca nie dochowała staranności oczekiwanej od przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą (co wynika z zastosowania do oceny sprawy dorobku prawnego sądów polskich), ponieważ osiągając wielomilionowe przychody nie zabezpieczyła środków na poczet sporów sądowych. Co więcej, Skarżąca, pomimo wystosowania do niej wezwania, nie złożyła dokumentów, do posiadania których była zobowiązana prawem. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności i rodzaj sprawy Sąd uznał zatem, że wniosek Skarżącej o przyznanie jej prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. W tym stanie rzeczy Sąd, na mocy art. 243, art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.