III SA/Wa 248/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Elżbieta Olechniewicz po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 248/18 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. sp. z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie przedłużenia terminu dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług za listopad 2016 r. postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - E. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej jako "Skarżąca"), wniosła skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] października 2017 r. w przedmiocie przedłużenia terminu dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług za listopad 2016 r. W treści skargi zawarła wniosek o udzielenie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. Wskazała, iż wobec trudnej sytuacji ekonomiczno-finansowej, nie posiada środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Skarżąca, w nadesłanym na wezwanie starszego referendarza sądowego, urzędowym formularzu PPPr wskazała, iż utraciła płynność finansową i stoi na granicy upadłości z powodu przedłużenia terminu zwrotu podatku od towarów i usług. Zaznaczyła, iż jej rachunki bankowe zostały zajęte przez komorników. Powyższe doprowadziło do ograniczenia prowadzenia działalności gospodarczej. W oświadczeniu o majątku i dochodach określiła kapitał zakładowy na kwotę 10.000 zł, stratę w wysokości 1.567.399,43 zł. Do wydatków stałych zaliczyła księgowość w wysokości 250 zł, na którą regulowanie nie posiada środków. Wysokość zobowiązań określiła w wysokości 2.997.453,69 zł. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 15 marca 2018 r. odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uzasadniając rozstrzygnięcie stwierdził, iż Skarżąca poprzez zaniechanie przedstawienia wymaganych w toku postępowania dodatkowych informacji dotyczących jej stanu majątkowego oraz dochodów, uniemożliwiła ocenę jej sytuacji finansowej. Tym samym nie wykazała, iż spełnia przesłanki uzasadniające uwzględnienia jej żądania. Skarżąca w sprzeciwie, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie o przyznanie prawa pomocy, względnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017r., poz. 1369 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") poprzez błędne przyjęcie, iż nie wykazała, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postepowania lub ewentualnie, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postepowania, czyli że nie spełnia którejkolwiek z przesłanek wskazanych w przedmiotowym przepisie Skarżąca uznając za nietrafne stanowisko referendarza sądowego podniosła, iż wykazała swoją sytuację finansową i majątkową w sposób pozwalający na stwierdzenie, iż nie ma realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych oraz że nie jest w stanie zgromadzić środków celem uiszczenia kosztów sądowych. Ponadto zwróciła uwagę, że wobec jej działalności gospodarczej występują liczne zajęcia komornicze, które jeszcze bardziej pogłębiają jej beznadziejną sytuację finansową. Za mylne uznała wnioski referendarza sądowego zgodnie z którymi podanie wysokości wydatków na księgowość wprost wskazuje na ich bieżące regulowanie. W jej przekonaniu nie mogła przewidzieć sytuacji pogorszenia prowadzonej działalności gospodarczej. Tym samym za niezrozumiałe uznała dlaczego od daty wszczęcia postępowań kontrolnych czy podatkowych miała czynić oszczędności na przyszłe niewiadome spory sądowe, tym bardziej, iż już w chwili wszczynania postępowań jej sytuacja finansowa była trudna. Końcowo stanęła na stanowisku, iż nie może być pozbawiona, z uwagi na brak środków finansowych na pokrycie wpisu od skargi, prawa do zaskarżenia decyzji organów podatkowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z kolei art. 245 § 1 P.p.s.a. stanowi, że stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W dalszej kolejności wskazania wymaga, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym, następuje, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinna się ona sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na udział w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Samodzielna działalność gospodarcza prowadzona na własny rachunek wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą podmiot ją prowadzący, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 lipca 1992 r. I ACz 393/92). Należy podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich sytuacji, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (zob. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt I FZ 323/10). W związku z tym, że koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania cywilnoprawne, związane z prowadzoną działalnością. Zwolnienie z kosztów sądowych - będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania ich zobowiązań finansowych. W stosunku do postępowań będących następstwem działalności gospodarczej, z natury rzeczy mającej przynosić dochody, udzielanie przez państwo kredytu w tej formie, pomimo że prawnie przewidziane, znajduje uzasadnienie tylko w sytuacjach nadzwyczajnych. Za niedopuszczalne zaś winno się uznać przerzucanie na budżet państwa, i w konsekwencji na innych podatników, skutków decyzji i ryzyka gospodarczego przedsiębiorców (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wr 966/130). Nie ulega wątpliwości, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się przy tym na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Wystosowanie wezwania ma na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości. Podkreślić trzeba, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Wnioskodawca winien uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki stanowiące podstawę do uwzględnienia jego wniosku. Ponadto przepisy postępowania przed sądem administracyjnym nie zobowiązują sądu do bezkrytycznego przyjmowania wszystkich twierdzeń i wyjaśnień strony postępowania. Przeciwnie, z treści art. 255 P.p.s.a. wypływa nakaz badania oświadczenia wnioskodawcy oraz jego oceny pod kątem wiarygodności. Sąd nie jest zobowiązany przyjmować wszystkich wyjaśnień strony, lecz może je oceniać przez pryzmat logiki i doświadczenia życiowego. W rozpatrywanej sprawie Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co oznacza, że zobowiązana była do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Natomiast starszy referendarz sądowy postanowieniem z 15 marca 2018 r. odmówił przyznania prawa pomocy, przyjmując, że nie było możliwe dokonanie rzetelnej oceny sytuacji majątkowej Skarżącej, w sytuacji, gdy nie udowodniła w jakikolwiek sposób, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Zgodzić się należy ze starszym referendarzem sądowym, że w sytuacji nieprzedłożenia dodatkowych informacji i dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację majątkową, niemożliwa była ocena faktycznej kondycji finansowej Skarżącej, a co za tym idzie niemożliwości uiszczenia przez nią wpisu od skargi w wysokości 100 zł. W ocenie Sądu, starszy referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Wprawdzie zawarła szereg oświadczeń, z których wynika, iż w związku z utratą płynności finansowej spowodowaną zajęciem rachunków bankowych, ograniczyła prowadzenie działalności gospodarczej, nie posiada środków na rachunkach bankowych, poniosła stratę w wysokości 1.567.399,43 zł oraz obciążona jest zobowiązaniami w wysokości 2.997.453,69 zł, jednakże ich analiza nie pozwala uznać, że Skarżąca spełniła przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podzielić należy stanowisko referendarza sądowego zgodnie, z którym skoro Skarżąca nie przedłożyła wymaganych w toku postępowania dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego oraz dochodów, ocena jej sytuacji finansowej musiałaby nastąpić tylko na podstawie jej oświadczenia o braku środków na pokrycie kosztów sądowych. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (np. postanowienie NSA: z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, z dnia 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie sąd oceniał sytuację, gdy Skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r., III SA/Wa 967/06). W jednym z orzeczeń WSA w Warszawie stwierdził nawet, że skoro ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, wszelkie wątpliwości dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów należy rozstrzygać na jej niekorzyść (postanowienie z dnia 10 maja 2006 r., III SA/Wa 3456/05). Jedynym kosztem na obecnym etapie postępowania jakim obciążona jest Skarżąca jest koszt wpisu od skarg w sprawie niniejszej w wysokości 100 zł. Oceniając wniosek z punktu widzenia kryterium wskazanego w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., należy stwierdzić, że nie zasługuje on na uwzględnienie, bowiem w niniejszej sprawie pozostają wątpliwości, których jak wskazano powyższej Skarżąca nie wyjaśniła, także na obecnym etapie postępowania. Jak już wskazano na wstępie, to na stronie ciąży obowiązek wykazania w sposób wyczerpujący przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Wobec tego pochodzące od niej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Konkludując, należy przyjąć, że starszy referendarz sądowy zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że niewyjaśnienie powyżej omówionych kwestii uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącej. W takiej sytuacji także Sąd pozbawiony został możliwości prowadzenia dochodzenia rzeczywistej sytuacji w jakiej obecnie znajduje się Skarżąca, na której w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie zaś z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie wykazane bowiem zostały przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., orzekł o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.