III SA/Wa 2567/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Jarecka, Sędziowie Sędzia WSA Jakub Pinkowski, Asesor WSA Dariusz Turek (spr.), Protokolant Ewa Rutkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2005 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości, 3) zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz strony skarżącej kwotę 313,84 (trzysta trzynaście złotych osiemdziesiąt cztery grosze) tytułem zwrotu kosztów podróży. IIISA/Wa2567/05 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej KRUS) stwierdził, że M. C. zamieszkały w L., podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników i obowiązkowi opłacania składki ubezpieczenie wypadkowe i chorobowe za okres od 1 maja 1997r. do 30 czerwca 1997r., kwartał II, za okres od 13 maja 1998r. do 30 września 1998r., kwartał II i III, oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe za okres od 1 maja 1997r. do 30 czerwca 1997r., kwartał II oraz od 13 maja 1998r. do 30 września 1998r., kwartał II i III. Prezes KRUS treść wydanej decyzji uzasadnił tym, że ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega z mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo rolne obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1ha przeliczeniowego, a także jego małżonek i domownik, jeżeli nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Natomiast obowiązek opłacenia składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ubezpieczenie to ustało. W związku z wydaną decyzją M. C. złożył w dniu 20 czerwca 2005r. wniosek do KRUS-u o umorzenie naliczonej należności głównej oraz odsetek za kwartał II 1997r, II 1998r., oraz III 1998r. W uzasadnieniu wniosku M. C. podał, że w/w okresach podlegał ubezpieczeniu rolniczemu tylko kilka dni i ponadto były to przerwy między ustaniem zatrudnienia, a nabyciem prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a następnie między zatrudnieniem, a nabyciem prawa do renty. Jako podstawę umorzenia podał też ciężką sytuację materialną rodziny. Decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. Prezes KRUS umorzył składkę wraz z odsetkami za III kwartał 1998r., natomiast umorzenia składek za II kwartał 1997r. i II kwartał 1998r. odmówił. W uzasadnieniu podano, że podstawą umorzenia składki z III kwartał 1998r. była krótkotrwała przerwa między zatrudnieniem, a nabyciem prawa do renty. W przedmiocie braku umorzenia wskazano jedynie, że wnioskujący może ubiegać się o rozłożenie należności na raty. W związku z powyższym w dniu 4 lipca 2005r. do KRUS-u wpłynął wniosek M. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie rolnicze wraz z odsetkami. W uzasadnieniu M. C. podał, że nie jest w stanie spłacić tak wysokiej należności gdyż pobiera niską rentę, dochód z gospodarstwa rolnego jest niski, a musi ponosić koszty leczenia, a ponadto opłaca do KRUS składkę na rzecz córki, w związku z tym samo rozłożenie zaległości na raty nie rozwiązuje problemu. Ponadto jako argumenty mogące stanowić podstawę pozytywnego rozpatrzenia wniosku M. C. podał, że w okresie od 5 maja 1997r. do 21 czerwca 1998r. pobierał zasiłki w związku z czym nie obowiązywała go składka do KRUS-u, natomiast okres od 1 maja 1997r. - 5 maja 1997r. był wolny od pracy i dlatego zgłosił się do Urzędu Pracy dopiero 5 maja 1997r. W kwestii okresu od 13 maja 1998r. do 30 września 1998r. wyjaśnił, że od 5 maja 1997r. do 21 czerwca 1998r. był zarejestrowany jako bezrobotny w Urzędzie Pracy, a od 22 czerwca 1998r. do 22 lipca 1998r. podjął pracę w Poczcie Polskiej. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes KRUS decyzją z dnia [...] lipca 2005r. odmówił umorzenia należności głównej i odsetek za II kwartał 1997r. i II 1998r. W uzasadnieniu Prezes KRUS podał, że podstawą umorzenia składek może być tylko wyjątkowa sytuacja wnioskującego, potwierdzona udokumentowanym zdarzeniem losowym, niezależnym od wnioskującego i zdecydowanie osłabiającym zdolności płatnicze wnioskującego. Ponadto zaznaczył, że wnioskujący nie wniósł żadnych nowych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na zmianę podjętej wcześniej decyzji. W związku z powyższym, M. C. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę, wnioskując o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2005r. oraz orzeczenie o umorzeniu zobowiązania wobec KRUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za II kwartał 1997r. i II kwartał 1998r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 1.045,70zł. W uzasadnieniu podał, że w jego przekonaniu spełnia warunki z art. 41a ust 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uprawniające do umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący, jak we wcześniejszych wnioskach, ponownie powołał się na ciężką sytuację materialną swoją i swojej rodziny. Skarżący podał, że w jego uznaniu w III kwartale 1998r. nie nastąpiła żadna przerwa w ubezpieczeniu i obciążenie go składką za ten okres było nieuzasadnione, natomiast przerwa taka miała miejsce w II kwartale 1998r., która przypadła na okres od ustania prawa do pobierania zasiłku dla bezrobotnych, a nabyciem prawa do renty. Podobnie krótka przerwa wystąpiła też w II kwartale 1997r., jednak była ona obiektywnie nieunikniona, gdyż do dnia 30 kwietnia 1997r. skarżący pozostawał w stosunku pracy, a do Urzędu Pracy mógł zgłosić się dopiero 5 maja 1997r. gdyż dni od 1 do 4 maja 1997r., były dniami wolnymi od pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie Sąd zauważa, iż zgodnie z art. 184 Konstytucji w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) dalej powoływanej jako p.p.s.a. kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Sąd zwraca również uwagę na treść art. 134 § 1 p.p.s.a., który stanowi, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Cytowany przepis daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, iż zaskarżona decyzja narusza przepisy procedury administracyjnej w stopniu dającym podstawę do jej uchylenia. Zgodnie z art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) powoływanej dalej jako u.u.s.r. Prezes KRUS lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części, a także umorzyć należności KRUS z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia lub odmowy umorzenia należności zgodnie z treścią art. 36 ust. 1 pkt 10 u.u.s.r. przybiera formę decyzji Prezesa KRUS albo upoważnionego przez niego pracownika. Zauważyć przy tym należy, iż Prezes KRUS w myśl art. 2 ust. 2 u.u.s.r. jest centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego, co oznacza, że postępowanie poprzedzające wydanie decyzji, o której mowa wyżej jest postępowaniem administracyjnym, prowadzonym w oparciu o przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) dalej powoływanej jako k.p.a. W tym stanie rzeczy obowiązkiem Prezesa KRUS było zastosowanie się do przepisów tej ustawy, zarówno w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jak i w postępowaniu prowadzonym w II instancji na podstawie art. 127 § 3 k.p.a. Wymóg taki wynika wprost z przepisu art. 6 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Decyzje wydawane w postępowaniu administracyjnym podlegają rygorom określonym w art. 107 § 1 k.p.a. Przepis ten wymienia elementy decyzji administracyjnej - do których należy między innymi jej uzasadnienie faktyczne i prawne. Z kolei § 3 cytowanego artykułu stanowi, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie decyzji spełnia szczególnie istotną rolę w przypadku decyzji podejmowanych w ramach tzw. uznania administracyjnego, a do takich należą decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie. Pozwala ono bowiem na dokonanie oceny przez organ wyższej instancji, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub też czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowe uzasadnienie decyzji wiąże się ponadto z realizacją zasady przekonywania, sformułowanej w art. 11 k.p.a. Wyjaśnianie stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się organ przy załatwieniu sprawy ma bowiem ograniczyć konieczność stosowania środków przymusu przy jej wykonaniu. Oceniając pod tym względem zaskarżoną decyzję stwierdzić należy, że uzasadnienie decyzji wydanej przez Prezesa KRUS powyższych wymogów nie spełnia. Na podstawie tak sformułowanego uzasadnienia Sąd nie był w stanie ocenić prawidłowości całościowego postępowania w sprawie, dokonanych na jego podstawie ustaleń i w konsekwencji końcowego rozstrzygnięcia, które zostało zaskarżone. W ocenie Sądu doszło do rażącego naruszenia art. 107 k.p.a., co skutkowało uchyleniem decyzji. Uzasadnienie swojej decyzji Prezes KRUS ograniczył do stwierdzenia, że okoliczności przedstawione we wniosku przez skarżącego nie uzasadniają umorzenia zaległości. Prezes KRUS nie wskazał w uzasadnieniu o jakich okolicznościach jest mowa, i które okoliczności przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zostały wzięte pod uwagę, które z nich uznano za istotne i mające wpływ na treść decyzji, które zadecydowały o ostatecznej treści decyzji. W tym miejscu warto też zauważyć, że Prezes KRUS w swoim uzasadnieniu winien był też odnieść się do przesłanek umorzenia należności z tytułu składek. Na podstawie art. 41a ust 2 u.u.s.r. umorzenie może nastąpić w przypadku całkowitej nieściągalności, która zachodzi gdy w wyniku postępowania egzekucyjnego lub na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu, z którego można dochodzić należności, a brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności, dłużnik zmarł, kwota należności nie przekracza pięciokrotnej wartości upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym albo jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej koszty postępowania egzekucyjnego. Żadna z tych przesłanek nie została omówiona w uzasadnieniu decyzji, tak więc domniemuje się, że żadna z tych okoliczności nie została wzięta pod uwagę przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy. Ponadto Prezes KRUS wskazał na to, że M. C. nie przedstawił w swoim wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy żadnych nowych istotnych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na zmianę decyzji podjętej w I instancji, a które nie były brane pod uwagę przy wydaniu decyzji w I instancji. W tym miejscu Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważa, że Prezes KRUS bazuje na jednozdaniowym uzasadnieniem decyzji pierwszoinstancyjnej. Zdaniem Sądu niemożliwym jest ustosunkowanie się do decyzji zawierającej jednozdaniowe uzasadnienie, a co więcej twierdzenie na podstawie tego uzasadnienia, że jakiekolwiek okoliczności zostały wzięte pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku Skarżącego w postępowaniu w I instancji. W związku z powyższym wskazać należy, że organ I instancji podejmując rozstrzygnięcie powinien odnieść się do całości wniosku Skarżących, podać w uzasadnieniu decyzji co wzięto pod uwagę przy jej wydawaniu, które twierdzenia strony uznano jako istotne i mające wpływ na treść decyzji, a które uznano za nieistotne. Jednakże z uwagi na zakres postępowania odwoławczego, umożliwiający organowi odwoławczemu wydanie decyzji o charakterze reformatoryjnym, Sąd uznał za wystarczające uchylenie jedynie zaskarżonej decyzji drugoinstancyjnej. Jak powołano już wyżej w decyzji wydanej w II instancji Prezes KRUS podkreślił tylko, iż argumenty Skarżącego powołane w podaniu nie stanowią podstawy do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. Prezes KRUS jako organ odwoławczy nie odniósł się natomiast w żaden sposób do zarzutów M. C. zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - w tym do argumentu, bardzo złej sytuacji materialnej Skarżącego i jego rodziny oraz szczegółowo opisanych okresów, w których według Skarżącego nie podlegał on ubezpieczeniu społecznemu rolników. W tym miejscu należy zaznaczyć, iż postępowanie odwoławcze polega na ponownym rozpatrzeniu argumentów strony przedstawionych zarówno w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jak i argumentów podniesionych już po jego zakończeniu. W świetle powyższego organ odwoławczy nie mógł poprzestać na stwierdzeniu, że argumenty zawarte we wniosku nie stanowią podstawy do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. Takie lakoniczne uzasadnienie decyzji nie pozwala Sądowi na stwierdzenie czy w niniejszej sprawie materiał dowodowy w ogóle został zebrany. W konsekwencji nie jest możliwe zbadanie czy dokonana przez organy obu instancji ocena tego materiału była prawidłowa ze względu na kryteria wskazane w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej w tym przepisie zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Sąd zważył również, iż organy obu instancji przed wydaniem decyzji nie umożliwiły Skarżącemu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, przez co nie wywiązały się z obowiązku nałożonego nań przepisem art. 10 § 1 k.p.a. Przepis ten stanowi, że organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Przesłanki odstąpienia od tego obowiązku określone zostały w art. 10 § 2 k.p.a. Żadna z nich nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Wprawdzie przepisy k.p.a., odmiennie niż ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. 2005 r. Nr , poz. ze zm.) nie precyzują obowiązków organów administracji publicznej poprzez wskazanie, iż stronie należy wyznaczyć termin, w którym może ona zrealizować swoje prawo, jednakże, zdaniem Sądu, z przepisu art. 10 § 1 k.p.a. wynika obowiązek organu poinformowania strony o zakończeniu postępowania dowodowego i w konsekwencji o możliwości wypowiedzenia się co do okoliczności wskazanych w tym artykule, które przecież będą stanowić podstawę faktyczną decyzji. Zawarte w treści art. 10 § 1 k.p.a. sformułowanie "przed wydaniem decyzji" jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o ten moment postępowania, w którym organ administracji publicznej, po zakończeniu postępowania dowodowego, przechodzi do fazy podjęcia rozstrzygnięcia. Możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, jest więc dla strony niejako ostatnią szansą na przedstawienie i uzasadnienie swojego stanowiska. Natomiast wyznaczenie stronie terminu na wypowiedzenie się jest uzasadnione koniecznością określenia czasu, w jakim organ administracji publicznej, oczekiwać powinien na jej stanowisko w sprawie. To, czy strona skorzysta z przysługującego jej prawa pozostawiono wyłącznie jej uznaniu. Rzeczą organu jest jej to umożliwić, czego organy w niniejszej sprawie nie uczyniły. Zważyć należało również i to, że niewywiązanie się z obowiązków nałożonych na organy art. 10 § 1 k.p.a. miało wpływ na możliwość uznania podnoszonych przez nie okoliczności faktycznych za udowodnione i oparcie na nich rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10 § 2 k.p.a. W związku z powyższym należało uznać, że podczas postępowania prowadzonego przez Prezesa KRUS doszło do takiego naruszenia przepisu art. 10 k.p.a., które mogło mieć wpływ na treść wydanej decyzji i mogło skutkować jej uchyleniem. Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć, że niemożliwym jest, aby zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze przez M. C. orzec o umorzeniu należności wobec KRUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników gdyż Sąd zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa nie jest władny do wydania orzeczenia tej treści, Sąd jedynie może uchylić, decyzję, co w niniejszej sprawie zostało uczynione i w związku z tym sprawa zostanie ponownie rozpoznana merytorycznie przez Prezesa KRUS. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.