III SA/Wa 2629/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Kołodziejczak-Osetek, Sędzia WSA Lidia Ciechomska-Florek (spr.), Asesor WSA Maciej Kurasz, Protokolant Robert Powojski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2006 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2006 r. nr [...], 2) stwierdza, że uchylone decyzje nie mogą być wykonane w całości, 3) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W dniu 16 marca 2006 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej Zakładem, wpłynął wniosek Skarżącego P. G. o umorzenie należności z tytułu składek wraz z odsetkami za okres od 1 marca 1999 r. do 31 lipca 2000 r. Skarżący wyjaśnił, że działalność gospodarczą prowadził w formie spółki cywilnej do 12 kwietnia 2004 r., przy czym od 1 sierpnia 2000 r. działalność tę zawieszono. Wszelką dokumentację prowadził wspólnik, on też odpowiedzialny jest za powstanie zadłużenia. Skarżący przedstawił swoją obecną sytuację materialną. Jedynym źródłem utrzymania jego czteroosobowej rodziny jest wynagrodzenie za pracę Skarżącego w wysokości 652,93 zł netto miesięcznie, stąd też nie stać go na uregulowanie zaległości. Decyzją z dnia [...] maja 2006 r. Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od marca 1999 r. do lipca 2000 r., stwierdzając że w sprawie nie zostały spełnione warunki umożliwiające umorzenie należności. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący zarzucił niedokonanie należytej analizy jego sytuacji materialnej i rodzinnej, która dodatkowo jeszcze uległa w ostatnim czasie pogorszeniu. Pracodawca wypowiedział bowiem Skarżącemu umowę. Bez pracy pozostaje nadal jego żona, która opiekuje się dwójką dzieci oraz chorą na raka matką. Skarżący wyjaśnił że należąca do niego działka o pow. 1,35 ha to nieużytek o znikomej wartości rynkowej. Decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji, ponawiając zasadniczo argumentację w niej zawartą. W skardze na tę decyzję Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a i 3b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., dalej powoływanej jako u.s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 144, poz. 1365). Zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) dalej powoływanej jako K.p.a. poprzez niepodanie podstawy prawnej decyzji oraz wadliwą ocenę zebranych w sprawie dowodów. Skarżący zwrócił uwagę iż sytuacja w której się znajduje pozbawia go możliwości zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny, a zatem wypełnia przesłanki z art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Rodzina Skarżącego pozostaje bowiem bez środków do życia. Jedynym jej źródłem utrzymania jest świadczenie otrzymywane przez teściową Skarżącego. Sytuację pogarsza dodatkowo fakt iż żona Skarżącego spodziewa się kolejnego dziecka. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi. W dniu 5 grudnia 2006 r. wpłynęło do Sądu pismo Skarżącego z dnia 1 grudnia 2006 r., w którym poinformował o zmianie okoliczności sprawy, a mianowicie o zbyciu należącej do niego nieruchomości oraz o braku jakiegokolwiek źródła utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływanej jako P.p.s.a., sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c P.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Oceniając zgodność z prawem zaskarżonych decyzji Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna. Zaskarżone decyzje naruszają bowiem przepisy procedury administracyjnej w stopniu dającym podstawę do ich uchylenia. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano z kolei możliwość umarzania należności, o których mowa wyżej, w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Szczegółowe zasady umarzania tych należności określa § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, w tym również w zakresie ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Rozstrzygnięcie w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przybiera formę decyzji Zakładu (art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s.), stąd też postępowanie poprzedzające jej wydanie jest postępowaniem administracyjnym, prowadzonym w oparciu o przepisy K.p.a. Dotyczy to również postępowania prowadzonego w drugiej instancji przez Prezesa Zakładu na podstawie art. 127 § 3 K.p.a. (art. 83 ust. 4 u.s.u.s.). Wymóg taki wynika wprost z przepisu art. 6 K.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Decyzje wydawane w postępowaniu administracyjnym podlegają rygorom określonym w art. 107 § 1 K.p.a. Przepis ten wymienia elementy decyzji administracyjnej - do których należy między innymi jej uzasadnienie faktyczne i prawne. § 3 cytowanego artykułu stanowi z kolei, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie decyzji spełnia szczególnie istotną rolę w przypadku decyzji podejmowanych w ramach tzw. uznania administracyjnego, a do takich należą decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Pozwala ono bowiem na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub też czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Prawidłowe uzasadnienie decyzji wiąże się ponadto z realizacją zasady przekonywania, sformułowanej w art. 11 K.p.a. Wyjaśnianie stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się organ przy załatwieniu sprawy ma bowiem ograniczyć konieczność stosowania środków przymusu przy jej wykonaniu. Oceniając pod tym względem wydane w sprawie decyzje stwierdzić należy, że ich uzasadnienia powyższych wymogów nie spełniają. Zakład, a w drugiej instancji Prezes Zakładu stwierdzili, że w sprawie nie zostały spełnione warunki umożliwiające umorzenie należności z uwagi na wiek Skarżącego, osiągany przez niego dochód z wynagrodzenia (652,93 zł netto miesięcznie), posiadany majątek nieruchomy, prowadzone w stosunku do niego postępowanie egzekucyjne i w konsekwencji brak podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności. Tymczasem organy nie ustaliły w sposób należyty faktycznej sytuacji finansowej Skarżącego i jego rodziny, poprzestając w tym zakresie na ustaleniu wysokości osiąganych dochodów. Pominęły całkowicie fakt, iż na możliwości płatnicze Skarżącego oprócz wysokości dochodów wpływ ma także wielkość stałych obciążeń (np. opłaty za telefon, energię elektryczną, wodę). Powinny zatem rozważyć i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji, jaką rzeczywiście kwotą Skarżący dysponuje, jaka kwota przypada miesięcznie na osobę, a także czy z kwoty tej jest on w stanie zaspokajać potrzeby niezbędne do egzystencji swojej i swojej rodziny. Wydając decyzję w postępowaniu odwoławczym Prezes Zakładu nie odniósł się z kolei do podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestii wypowiedzenia Skarżącemu umowy o pracę i jego obaw co do pozostawania w przyszłości bez źródeł dochodu. Podnieść w tym miejscu należy, iż nawet gdyby okoliczność ta nie znalazła uznania organu, to jednak jej ocena (a nie tylko wskazanie) powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Szczególnie wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej Skarżącego i ustalenie, czy zapłata składek, rzeczywiście, jak podnosi Skarżący, może zagrozić jego egzystencji, ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., tj. pozbawienia zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przy czym ocena istnienia okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości powinna być dokonana według stanu z chwili rozstrzygania, stąd też przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy zobowiązane będą uwzględnić okoliczności zaistniałe w toku postępowania sądowoadministracyjnego, o których mowa w piśmie z dnia 1 grudnia 2006 r., tj. fakt zbycia należącej do Skarżącego nieruchomości oraz brak jakiegokolwiek źródła utrzymania. Sąd zważył również iż stwierdzając, że w stosunku do Skarżącego prowadzona jest za pośrednictwem Urzędu Skarbowego w S. egzekucja organy nie wyjaśniły jednocześnie na ile egzekucja ta jest skuteczna. Nie jest także jasne, jakie w jej toku środki egzekucyjne zastosowano. W aktach sprawy znajduje się jedynie pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. z dnia 4 kwietnia 2006 r., w którym informuje on, że tytuły wykonawcze wystawione przez Zakład zostały przydzielone do realizacji poborcy skarbowemu w dniu 10 marca 2006 r. W toku prowadzonych czynności sporządził on protokół o stanie majątkowym dłużnika. W dniu 14 marca 2006 r. Skarżący uregulował należne koszty egzekucyjne. Organy nie ustosunkowały się także do sytuacji zdrowotnej żony Skarżącego mimo tego, że były w posiadaniu zaświadczenia lekarskiego z dnia 27 marca 2006 r., z którego wynika iż wymaga ona systematycznego leczenia, na co zresztą zwrócił uwagę sam Skarżący w pismach z dnia 6 kwietnia 2006 r. i 16 maja 2006 r. Kwestię tę organy zobowiązane będą wyjaśnić, zwłaszcza że rzeczone zaświadczenie wystawił lekarz pediatra. Z kolei w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło stanowiska Prezesa Zakładu. Wprawdzie nie budzi wątpliwości, że to właśnie on wydał tę decyzję, jednakże z jej uzasadnienia nie wynika w zasadzie jakie ustalenia, a przede wszystkim wnioski wysnuł na ich podstawie Prezes Zakładu. Przeciwnie w konkluzji tego uzasadnienia posłużono się sformułowaniem "Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdza (...)". Jedyną zaś nową okolicznością, na którą zwrócono uwagę był wiek Skarżącego. Nie wyjaśniono przy tym na czym miałby polegać związek przyczynowy między wiekiem a brakiem podstaw do umorzenia zaległości. Nie można zatem przyjąć, że tak prezentowane argumenty są argumentami organu rozpoznającego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, czyli Prezesa Zakładu. W świetle powyższego stwierdzenie organów, że Skarżący nie spełnia przesłanek umorzenia pozostaje w sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego i logiki. Zdaniem Sądu, ten błąd w ocenie zebranego materiału dowodowego mógł mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia Zakładu. Wydanie decyzji nie zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym. Zakład nie ocenił prawidłowo zebranego materiału dowodowego, pozostawał w błędnym przekonaniu o niespełnieniu przez Skarżącego warunków pozytywnego rozpoznania wniosku. Tym samym nie rozważył właściwie wszelkich okoliczności mogących mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia w zakresie udzielenia bądź odmowy udzielenia ulgi. Sąd zważył również, iż organ pierwszej instancji przed wydaniem decyzji nie umożliwił Skarżącemu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, przez co nie wywiązał się z obowiązku nałożonego nań przepisem art. 10 § 1 K.p.a. Przepis ten stanowi, że organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Przesłanki odstąpienia od tego obowiązku określone zostały w art. 10 § 2 K.p.a. Żadna z nich nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, jest dla strony niejako ostatnią szansą na przedstawienie i uzasadnienie swojego stanowiska. To, czy strona skorzysta z przysługującego jej prawa pozostawiono wyłącznie jej uznaniu. Rzeczą organu jest jej to umożliwić, czego w niniejszej sprawie nie uczyniono. Sąd zauważa również, iż w sentencji podjętego przez siebie rozstrzygnięcia Prezes Zakładu nie powołał w podstawie prawnej art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Niezależnie od powyższego zauważyć należy, iż nie jest jasne czy zaległości z tytułu składek, o umorzenie których Skarżący wystąpił dotyczą należności obciążających spółkę T. s.c. Spółka ta zakończyła byt prawny w 2004 r., wcześniej zaś zgłosiła zawieszenie działalności gospodarczej od 1 sierpnia 2000 r. do 12 kwietnia 2004 r. Jeśli bowiem zaskarżone decyzje zawierają rozstrzygnięcie w zakresie składek, które ciążyły na spółce, to w takiej sytuacji ustawodawca w art. 31 u.s.u.s. nakazał do należności tych stosować odpowiednio przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.) dalej: O.p., a w szczególności jej art. 115. Przepis ten stanowi, że wspólnik spółki cywilnej, jak również były wspólnik tej spółki, odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i z pozostałymi wspólnikami za zaległości podatkowe spółki i wspólników, wynikające z działalności spółki. O odpowiedzialności orzeka się w decyzji wydanej na podstawie art. 108 § 1 w związku z art. 115 O.p. Określenie wysokości zobowiązania - zgodnie z art. 115 § 4 O.p. - następuje w jednej decyzji łącznie z orzeczeniem o odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki. Powyższe oznacza, że obciążenie wspólnika składkami, które ciążyły na spółce jest możliwe w wyniku wydania i doręczenia decyzji, o której mowa w art. 108 i art. 115 O.p. Dopiero wówczas - po powstaniu zobowiązania wspólnika do zapłaty składek - istnieje możliwość zastosowania ulgi w postaci umorzenia składek na podstawie art. 28 u.s.u.s. Zwrócić uwagę należy także na to, że wspólnik spółki cywilnej odpowiada za niezapłacone składki na ubezpieczenia społeczne, natomiast nie ponosi odpowiedzialności za składki na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, co wynika z treści art. 32 u.s.u.s. Przepis ten stanowi, iż do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Z tego unormowania wynika jednoznacznie, że do tego rodzaju należności nie stosuje się przepisów O.p. regulujących odpowiedzialność osób trzecich, w tym wspólników spółek cywilnych. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy (przy założeniu oczywiście, iż należności z tytułu składek, o których mowa w zaskarżonych decyzjach są należnościami, które ciążyły na spółce) należałoby zauważyć, iż w aktach sprawy, brak jest decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za te należności na wspólników spółki cywilnej "G.", w tym na Skarżącego. Rozpoznając sprawę ponownie organy obu instancji zobowiązane będą kwestię tę wyjaśnić i uwzględnić przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Jak już wyżej Sąd wskazał, uchylenie decyzji nastąpiło wyłącznie z przyczyn proceduralnych i nie oznacza, że wniosek Skarżącego uznano za zasadny bądź niezasadny. Kwestia ta stanie się bowiem przedmiotem ponownej kompleksowej oceny w postępowaniu administracyjnym. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. W razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane, a rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku, o czym stanowi art. 152 P.p.s.a. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z art. 200 P.p.s.a., zasądzając na rzecz Skarżącego zwrot kosztów w wysokości kosztów zastępstwa prawnego przez ustanowionego w sprawie radcę prawnego, tj. 240 zł (§ 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).