III SA/Wa 3139/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Lidia Ciechomska-Florek (spr.), Sędzia WSA Jolanta Sokołowska, Asesor WSA Alojzy Skrodzki,, Protokolant Konrad Aromiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2006 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...], 2) stwierdza, że uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu w całości. Pismem z [...] czerwca 2005 r. A. B. wniosła o umorzenie należności z tytułu składek. Wniosek swój uzasadniła bardzo trudną sytuacją materialną jej rodziny. Wskazała, iż ma na utrzymaniu szóstkę dzieci. W ostatnich latach miała z dziećmi duże problemy zdrowotne i wychowawcze. Decyzją z [...] sierpnia 2005 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił A. B. umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, powołując się na art. 83 ust. l pkt 3 oraz art. 28 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - O systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm. - nazwanej dalej u.s.u.s.). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a. W ocenie organu, w odniesieniu do zobowiązanej, nie została spełniona powyższa przesłanka. Organ wskazał również, iż przedstawione dokumenty dotyczące choroby syna oraz trudna sytuacja materialna nie stanowią przesłanki do umorzenia zaległości, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podniesiono również, iż zobowiązana spłaca zadłużenie w urzędzie skarbowym w układzie ratalnym, osiąga dochody z tytułu działalności gospodarczej a ponadto jej dodatkowym źródłem dochodu jest wynagrodzenie męża. Pismem z [...] sierpnia 2005 r. A. B. zwróciła się ponownie o umorzenie zaległości z tytułu składek wskazując na bardzo trudną sytuację materialną oraz zadłużenie wobec banku i urzędu skarbowego. Decyzją z [...] września 2005 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Rozpatrując ponownie sprawę wskazał, iż w jego ocenie, nie wystąpiły okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości. Nie zachodzą bowiem przesłanki kwalifikujące powyższe należności jako całkowicie nieściągalne, z uwagi na egzekucję prowadzoną przez [...] Urząd Skarbowy w L. Zdaniem organu, zobowiązana nie wykazała również okoliczności uzasadniających umorzenie, pomimo braku całkowitej nieściągalności. Choroba syna i problemy wychowawcze nie stanowią bowiem wystarczającej przesłanki do umorzenie należności. Organ podniósł, iż skarżąca osiąga dochody. Z kolei, tymczasowa sytuacja materialna zobowiązanej może ulec zmianie, przez co możliwa stanie się spłata zadłużenia. W skardze z 27 października 2005 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A.B. ponownie, szczegółowo opisała swoją trudną sytuację materialną i rodzinną, wnosząc o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Skarżąca wniosła również o wyłączenie jej z ubezpieczenia w okresie, za który nie opłaciła składek. Odpowiadając na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W oparciu o ten przepis Sąd rozpoznał niniejszą sprawę wychodząc poza granice zarzutów podniesionych w skardze. W rozpatrywanej sprawie, przedmiotem sporu jest rozstrzygniecie odmawiające umorzenia zadłużenia z tytułu nie opłaconych składek : -na ubezpieczenia społeczne za okres od 07 - 10 i 12 1998 r. w kwocie 1.185,40 zł., za okres od 03, 05. 2000 r. do 01.2001 r., 03,04,06 12.2001 r., 11.2003 r.- 04.2005 r. w kwocie 14.943,49 zł - na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 4.139,30 zł - na Fundusz Pracy w kwocie 1.062,07 zł - odsetki za zwłokę od powyższych składek w kwocie 10.811,80 zł - opłaty dodatkowej w kwocie 59,00 zł., podjęte trybie art. 83 § 1 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 w związku z art. 32 u.s.u.s., oparte na uznaniu administracyjnym. Z brzmienia powołanych wyżej przepisów wynika, że organ może umorzyć należność w sytuacji zaistnienia powołanych w tych przepisach przesłanek (art. 28 ust. 2 i ust. 3 w/w ustawy).Szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek określone zostały rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Zakład ma prawo umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie opłacić tych należności, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Oznacza to, że jeśli w wyniku analizy sytuacji skarżącego okaże się, że zaistnieją w/w przesłanki, organ może ale nie musi dokonać umorzenia powstałej zaległości. A więc ustawodawca, pozostawił organowi rozstrzygającemu zarówno ocenę istnienia w konkretnej sprawie ustawowych przesłanek umorzenia, jak i wybór jednego z możliwych rozwiązań. Ten uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umarzania należności, nie może być utożsamiany z całkowitą dowolnością rozstrzygnięcia. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w przedmiocie ustawowo przyznanych organowi kompetencji stwierdzić należy, że wydana decyzja narusza prawo. Organy nie odniosły się do wszystkich podniesionych przez Skarżącą argumentów, a podjęte rozstrzygnięcie uzasadniły w sposób lakoniczny. Nie zbadały stanu majątkowego i rodzinnego Skarżącej i nie przedstawiły wynikających stąd wniosków. Zdaniem składu orzekającego w sprawie, decyzje odmowne zostały podjęte bez rozważenia całokształtu materiału dowodowego. Z akt sprawy wynika, że Skarżąca nie posiada żadnego majątku ruchomego i nieruchomego, który nadawałby się do egzekucji. Skarżąca wychowuje sześcioro dzieci, w wieku szkolnym i przedszkolnym, z których jedno jest poważnie chore, co wymaga znacznych nakładów finansowych. Mąż Skarżącej zarabia 2.700 zł. brutto. Ona sama uzyskiwała z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej niewielkie dochody zważywszy ilość osób które ma na utrzymaniu. Aby ocenić wpływ obowiązku spłaty składek na egzystencję Skarżącej i jej najbliższej rodziny należało zbadać ile środków pieniężnych Skarżąca przeznacza na bieżące wydatki, w tym na regulowanie zobowiązań wobec Skarbu Państwa. W rozpatrywanej sprawie organ tego nie uczynił, przez co naruszył przepis art. 7 K.p.a. w zakresie w jakim norma ta nakłada na organ obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania, iż zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wniosek Prezesa zakładu, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wykazał jednoznacznie, że opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, jest wnioskiem dowolnym, dokonanym wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, naruszającym wyrażoną w art. 80 K.p.a. zasadę swobodnej oceny dowodów. Powołany przepis art. 80 K.p.a. zawiera implicite zasadę swobodnej oceny dowodów, stanowiąc, iż organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Swobodna ocena dowodów nie oznacza jednak dowolnej oceny dowodów, nie mającej oparcia w zebranym materiale dowodowym. Zakres swobody uznania jest zawsze określony przez prawo. Granice te tworzą zarówno przepisy kompetencyjne, jak i przepisy o postępowaniu administracyjnym, wreszcie przepisy materialnego prawa administracyjnego. To zaś tworzy nawet wobec decyzji podjętych w ramach swobodnego uznania administracyjnego możliwość prawnej kontroli w zakresie dochowania granic i prawnych warunków rozstrzygania sprawy (por. Kodeks Postępowania Administracyjnego, Komentarz, Z. Janowicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Poznań 1995 r.). W rozpatrywanej sprawie w ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej decyzji narusza art. 107 § 3, art. 8 i 11 K.p.a. Ocena zebranego materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie przesłanek dokonanego rozstrzygnięcia powinny znaleźć pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, przekonywującym zarówno co do prawidłowości i oceny sytuacji materialnej strony, jak i zasadności rozstrzygnięcia. W art. 11 K.p.a. ustawodawca zawarł nakaz wyjaśnienia przesłanek, którymi organ się kierował przy wydawaniu decyzji przez co należy rozumieć obowiązek wykazania, czy zdaniem organu, w sprawie Skarżącej wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisach ustawy i rozporządzenia, a jeżeli tak, to czym organ się kierował odmawiając Skarżącej umorzenia składek. Naruszona została również jedna z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasada czynnego udziału strony w postępowaniu. (art. 10 § 1 K.p.a.). Z akt sprawy wynika bowiem, że organ przed wydaniem decyzji zarówno w pierwszej jak i w drugiej instancji nie umożliwił stronie wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i zgłoszonych żądań. W doktrynie podkreśla się, że strona ma prawo do zajęcia stanowiska wobec całości dowodów i żądań zawartych w aktach sprawy. Jest to prawo strony do wypowiedzenia ostatniego słowa w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia, a także wstrzymania się od wydania decyzji do czasu (określonego wyznaczonym stronie terminem) złożenia powyższego oświadczenia. Brak w aktach sprawy końcowego oświadczenia strony oraz dowodu, że organ prowadzący postępowanie pouczył stronę o przysługującym jej prawie - uzasadnia wniosek, że organ prowadzący postępowanie naruszył obowiązek ustalony w art. 10 § 1 K.p.a. (por. W. Dawidowicz, postępowanie administracyjne, s. 94 - za B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, kodeks postępowania administracyjnego - Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, 2004 - wydruk z systemu Legali, komentarz do art. 10, pkt 3). Ostatnim zagadnieniem wymagającym komentarza jest kwestia sformułowania sentencji zaskarżonej decyzji. Prezes Zakładu powołując się na przepis art. 138 § 1 pkt1 K.p.a. odmówił umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, z tytułu odsetek za zwłokę i z tytułu kosztów upomnienia. Tak sformułowana sentencja narusza w sposób oczywisty dyspozycje art. 138 § 1 K.p.a., który stanowi, iż organ odwoławczy wydaje decyzje, w której utrzymuje w mocy zaskarżona decyzję, albo uchyla zaskarżona decyzję w całości, albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy, bądź uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji, albo umarza postępowanie odwoławcze. Sąd wskazuje, iż w ponownie przeprowadzonym postępowaniu należy zagwarantować stronie możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, zgodnie z treścią art. 10 § 1 K.p.a. oraz ocenić zebrane w sprawie dowody stosownie do dyspozycji art. 80 K.p.a. Uzasadnienie decyzji powinno odpowiadać rygorom określonym w art. 107 § 3 K.p.a., dając jasny obraz motywów rozstrzygnięcia. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 132 w związku z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c i art. 152 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.