III SA/Wa 3505/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Krystyna Chustecka, Sędziowie sędzia WSA Bożena Dziełak (spr.), asesor WSA Alojzy Skrodzki, Protokolant Ewa Rutkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2006 r. sprawy ze skargi L. M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2) stwierdza, że decyzja której nieważność stwierdzono nie może być wykonana w całości. Pismem z dnia 20 lipca 2005 r. L.M. wniosła o umorzenie zadłużenia z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników ze względu na brak środków pozwalających na jego spłatę. W uzasadnieniu podniosła, iż jej mąż zmarł, wskutek czego ziemia nie jest uprawiana. Skarżąca ma utrzymaniu dzieci, w tym syna chorego na serce. Nie ma też gdzie mieszkać, a mieszkanie, które obecnie zajmuje, należy do jej brata. Decyzją z dnia [...] września 2005 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (określany dalej jako "Prezes KRUS") postanowił umorzyć 50% odsetek od zaległych składek w kwocie 8.631,40 zł. Przytoczył treść art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.u.s.r." Podjęte rozstrzygnięcie uzasadnił trudną sytuacją materialno - bytową Skarżącej. Od decyzji tej Skarżąca w dniu 27 września 2005 r. złożyła "odwołanie", wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie całości zaległych składek oraz odsetek za zwłokę. Ponownie powołała się na swoją ciężką sytuację materialną oraz choroby, na które cierpią członkowie jej rodziny. Jej zdaniem śmierć męża uzasadnia umorzenie odsetek. Decyzją z dnia [...] października 2005 r. Prezes KRUS postanowił "nie umorzyć zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 3 kw. 1995 r. do 1 kw. 2005 r.". Stwierdził, iż przyznanie ulgi w spłacie zobowiązań składkowych wobec Kasy, bądź umorzenia części lub całości zadłużenia ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach lub wskutek nieprzewidzianych zdarzeń losowych. W przypadku Skarżącej okoliczności te uwzględniono umarzając 50 % odsetek od zaległych składek. Prezes KRUS wskazał również, że Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności, które miałyby wpływ na podjęcie innej decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na decyzję powyższą Skarżąca złożyła skargę. Wniosła o jej zmianę. Zarzuciła Prezesowi KRUS naruszenie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. przy wydaniu obu decyzji. Stwierdził on bowiem, że znajduje się ona w trudnej sytuacji materialno - bytowej, a mimo to nie umorzył zaległych składek, ograniczając się do umorzenia 50% odsetek. Skarżąca opisała przebieg postępowania przed Prezesem KRUS i stwierdziła, że śmierć męża to nieprzewidziane zdarzenie losowe, na które nie miała wpływu. Wyjaśniła, że gospodarstwo rolne przynosi bardzo małe dochody (opisała jego stan). Czasami Skarżąca korzysta z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Skarżąca podniosła również, że od wielu lat choruje, co potwierdzają złożone do akt sprawy odpowiednie zaświadczenia lekarskie. Problemy ze zdrowiem ma również mieszkający z nią syn. W związku z tym ponosi ona duże wydatki na zakup niezbędnych lekarstw. Natomiast córka Skarżącej leczy się psychiatrycznie. Jej dzieci podczas pobytów córki w szpitalu mieszkają ze Skarżącą. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie Sąd oparł się na powodach innych niż w niej wskazane. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270; z 2004 r. Nr 162, poz. 1692; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to obowiązek i prawo Sądu zbadania, czy zaskarżona decyzja nie została wydania z naruszeniem prawa, mogącym skutkować stwierdzeniem jej nieważności. Zdaniem Sądu do naruszenia takiego doszło przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie była zgodność z prawem decyzji wydanej przez Prezesa KRUS w trybie art. 127 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego (określanego dalej jako "k.p.a."). W przepisie tym przewidziano tryb zaskarżania decyzji w sytuacji, gdy z uwagi na pozycję organu I instancji nie jest możliwe zastosowanie zwykłego trybu odwoławczego, uregulowanego w art. 127 § 1 i 2 k.p.a. Stronie Skarżącej służy tu nie odwołanie, a środek zaskarżenia w postaci wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Stosuje się do niego jednakże przepisy dotyczące odwołań od decyzji, w tym określające rodzaje rozstrzygnięć jakie mogą być podjęte przez organ odwoławczy. Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja wydana została przez Prezesa KRUS z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Stanowi to przesłankę stwierdzenia jej nieważności w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Decyzją tą, wydaną na skutek złożenia przez Skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes KRUS odmówił umorzenia odsetek za okres od trzeciego kwartału 1995 r. do pierwszego kwartału 2005 r. Rozstrzygnięcie jest sformułowane analogicznie, jak podjęte przezeń w I instancji, w tym sensie, że rozstrzyga o merytorycznej zasadności wniosku Skarżącej. W oparciu zaś o art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., wskazany w podstawie prawnej tej decyzji, organ odwoławczy może jedynie utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. Jeżeli zatem Prezes KRUS uznał decyzję wydaną w pierwszej instancji za prawidłową, obowiązany był utrzymać ją w mocy, a nie orzekać o istocie sprawy poprzez odmowę umorzenia składek. Orzeczenie o istocie sprawy możliwe jest wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., kiedy to organ odwoławczy uchyla w całości lub w części zaskarżoną decyzję, a zatem stwierdza, iż jest ona nieprawidłowa, w związku z czym zawarte w niej rozstrzygnięcie wymaga korekty. Organ odwoławczy swoje rozstrzygnięcie zawsze odnosi do rozstrzygnięcia podjętego w pierwszej instancji. W sprawie zaś niniejszej po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes KRUS w swoim rozstrzygnięciu w ogóle nie wypowiedział się co do decyzji wydanej w pierwszej instancji. Ewidentna sprzeczność rozstrzygnięcia podjętego przez Prezesa KRUS z dyspozycją art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. uzasadnia stwierdzenie, iż zapadło ono z rażącym naruszeniem tego przepisu. Niezależnie od powyższego, zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo także w innym aspekcie. Decyzja wydana w pierwszej instancji dotyczyła wyłącznie odsetek za zwłokę, a zawarte w niej rozstrzygnięcie było częściowo korzystne dla Skarżącej. Natomiast w decyzji wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes KRUS w ogóle nie odniósł się do przedmiotu rozstrzygnięcia zawartego w decyzji pierwszoinstancyjnej, odmawiając umorzenia zaległych składek. W rezultacie zatem, nie tylko doszło do rażącego naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. ale także zasady dwuinstancyjności postępowania, wyrażonej w art. 15 k.p.a. Jak to już wyjaśniono, ponownie rozpatrując sprawę Prezes KRUS orzekł w przedmiocie, w którym nie wypowiedział się w pierwszej instancji. Efektem działań Prezesa KRUS jest funkcjonowanie w obrocie prawnym dwóch jego decyzji dotyczących tego samego wniosku Skarżącej, wydanych na różnych etapach postępowania administracyjnego związanego z tym wnioskiem, każda rozstrzygająca o innej części tego wniosku. Ponownie wydając decyzję Prezes KRUS będzie miał na uwadze treść art. 138 k.p.a. Oceniając zaś prawidłowość decyzji wydanej w pierwszej instancji uwzględni również i to, że Skarżąca wnosiła o umorzenie "zadłużenia na ubezpieczenie", co zdaniem Sądu należało rozumieć jako wniosek o umorzenie zarówno składek na ubezpieczenie, jak i odsetek naliczonych z tytułu ich nieuiszczenia w terminie. Wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Tak określony zakres właściwości uniemożliwia Sądowi uwzględnienie wniosku Skarżącej o umorzenie obciążających ją należności z tytułu składek. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji publicznej. Rozstrzygnięcie o umorzeniu przedmiotowych należności podjąć więc może wyłącznie Prezes KRUS. Stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji z uwagi na zaistnienie wskazanej wyżej przesłanki uniemożliwia Sądowi wypowiedzenie się w przedmiocie jej merytorycznej zasadności, a także ocenę zarzutów skargi. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. Zakres w jakim decyzje, których nieważność stwierdzono nie podlegają wykonaniu określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. Skarżąca nie wnosiła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania sądowego.