III SA/Wa 442/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Płusa, Sędziowie Asesor WSA Alojzy Skrodzki (spr.), Asesor WSA Dariusz Turek, Protokolant Robert Powojski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) określa, że uchylona decyzja nie może być wykonana w całości. Wnioskiem z dnia 8 grudnia 2004 r. D.S. , dalej zwana Skarżącą, wystąpiła do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział w C., dalej KRUS, o umorzenie odsetek od zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne rolników wymienionych w decyzji z dnia [...] listopada 2004r. Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, dalej powoływanego jako Prezes KRUS. Wskazała, że zadłużenie w opłacaniu składek powstało bez jej winy. Była bowiem przekonana, iż z tytułu posiadanego areału gruntów nie ciąży na niej obowiązek uiszczania przedmiotowych składek. Skarżąca podkreśliła, że Urząd Gminy jak i KRUS nie poinformowały jej o powyższym obowiązku. Skarżąca nie korzystała z żadnych świadczeń wypłacanych z KRUS. Jej mąż utrzymywał całą rodzinę, a od czerwca 2000r. zaczął pobierać zasiłek przedemerytalny. Sytuacja finansowa rodziny Skarżącej była trudna - Skarżąca ponosiła wydatki na leki i utrzymywała dwóch synów. Wnioskiem złożonym w tym samym dniu mąż Skarżącej wniósł o umorzenie zaległości w składkach za II kwartał 2000r. należnych z tytułu jego ubezpieczenia w KRUS-ie. Decyzją z dnia [...] grudnia 2004r. znak [...] Prezes KRUS umorzył należność za II kwartał 2000r. dotyczącą składek należnych z tytułu ubezpieczenia męża Skarżącej. W uzasadnieniu wskazał, iż za takim rozstrzygnięciem przemawiał krótki, bo trwający tylko jeden dzień okres podlegania ubezpieczeniu oraz ważny interes rolnika i względy społeczne. Organ nie znalazł natomiast okoliczności uzasadniających umorzenie odsetek od składek należnych z tytułu ubezpieczenia społecznego Skarżącej za okres od I kwartału 1995r. do III kwartału 2004r. Wskazał, iż możliwość umorzenie istnieje tylko w przypadkach wyjątkowych, a do takich nie zaliczył sytuacji Skarżącej. Podjętą w tym samym dniu decyzją znak [...] organ rozłożył Skarżącej płatność należności za powyższy okres na 100 miesięcznych rat. Wnioskiem z dnia 6 stycznia 2005r. Skarżąca ponownie wystąpiła o umorzenie odsetek od należności z tytułu składek określonych w decyzji z dnia [...] listopada 2004r. Powołała argumenty podniesione we wcześniejszym wniosku, ponownie zaznaczyła, że zadłużenie powstało bez jej winy. Ponadto wskazała, że po opłaceniu rat zaległości i bieżących składek oraz stałych miesięcznych wydatków jej rodzinie brakuje pieniędzy na bieżące utrzymanie. Decyzją z dnia [...] lutego 2005r. nr [...] Prezes KRUS odmówił umorzenia wnioskowanych należności. Stwierdził, iż zastosowanie ulgi w postaci umorzenia zadłużenia ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach oraz wskutek nieszczęśliwych zdarzeń losowych niezależnych od działania płatnika. Skarżąca nie przedstawiła jego zdaniem nowych dowodów, które wskazywałyby na okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości. Sytuacja materialna i finansowa jej rodziny nie odbiegała od sytuacji innych rolników na terenie gminy - wywiązujących się z ciążącego na nich obowiązku opłacania przedmiotowych składek. Wskazał, także iż najbardziej korzystną formą uregulowania zadłużenia jest jego spłata w zawartym układzie ratalnym. Stwierdził, iż wydana decyzja jest ostateczna. W dniu [...] lutego 2005r. Prezes KRUS wydał decyzję znak [...] o treści identycznej jak rozstrzygnięcie z [...] lutego 2005r. przy czym zawarł w nim pouczenie o prawie do wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w terminie 30 dni od jej doręczenia. Decyzję tę Skarżąca zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Sąd wyrokiem z dnia 26 lipca 2005r. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2005r. znak [...] i uchylił decyzję z dnia [...] lutego 2005r. znak [...]. W części uzasadnienia dotyczącego uchylonej decyzji Sąd stwierdził, że uzasadnienie decyzji organu jest niewystarczające, nie spełnia wymogów art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) dalej powoływanej jako k.p.a., a ponadto Sąd zauważył, że Skarżąca była pozbawiona czynnego udziału w sprawie co stanowiło uchybienie normy art. 10 § 1 k.p.a. Pismem z dnia 25 listopada 2005r. organ poinformował Skarżącą, że w związku z wyrokiem Sądu jej podanie zostanie rozpoznane powtórnie. Decyzją wydaną w dniu [...] grudnia 2005r. prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję I instancyjną. W uzasadnieniu organ zaznaczył, że objęcie Skarżącej ubezpieczeniem społecznym rolników nastąpiło z okresem wstecznym z uwagi na niezachowanie przez Skarżącą art. 37 ust 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998r Nr 7 poz. 25 z późn. zm.) - dalej powoływana jako u.s.r., zgodnie, z którym rolnik jest obowiązany nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni poinformować KRUS o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. Organ podkreślił, że nieznajomość prawa nie może stanowić podstawy umorzenia zadłużenia zaległości. Organ wymienił ponadto ustawowe przesłanki przy, których zaistnieniu możliwe jest umorzenia zaległości, stwierdzając jednocześnie, że w przypadku Skarżącej żadna z wymienionych okoliczności nie zachodzi. Skarżąca nie zgodziła się z wydaną decyzją i w skardze z 18 stycznia 2006r. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżąca wniosła o jej uchylenie i umorzenie odsetek od zaległości. W uzasadnieniu wskazała, iż decyzja Prezesa KRUS, została wydana z naruszeniem przepisu art. 10 § 1 k.p.a. poprzez uniemożliwienie ustosunkowania się do zebranego materiału dowodowego. Skarżąca podniosła, że obecne jej dochody nie pozwalają na opłacenie składek bieżących, a opłacenie zaległości w jej sytuacji finansowej jest niemożliwe. Jej warunki materialne pogarsza fakt, że jej dwaj synowie są bezrobotni i pozostają na jej utrzymaniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentacją zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z art. 184 Konstytucji w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) dalej powoływanej jako u.p.p.s.a., kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 u.p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c u.p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Zgodnie z art. 153 u.p.p.s.a. ocena prawna i wskazania prawne co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Stwierdzenie, że "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu wiąże w sprawie ten sąd", oznacza, że ilekroć dana sprawa jest przedmiotem rozpoznania przez ten sąd lub organ, są one związane oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy (wyrok SN z 25 lutego 1998 r., III RN 130/97 , OSNAPiUS 1999, nr 1, poz. 2; glosa aprobująca: B. Adamiak, OSP 1999, nr 5, poz. 101). Przez pojęcie "ocena prawna" rozumie się "wyjaśnienie (...) istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą" (W. Siedlecki, w: B. Dobrzański, W. Lisiewski, Z. Resich, W. Siedlecki: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 1975, s. 637). Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, ciążący na organie podatkowym i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku pierwotnego w drodze rewizji nadzwyczajnej (wyrok NSA w Poznaniu z 16 października 1997 r., I SA/Po 263/97 , niepubl.). Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku sądu i dotyczy wykładni przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym przypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Użyty w tym przepisie zwrot normatywny "w sprawie" wskazuje na tożsamość przedmiotu oceny prawnej określonego orzeczenia sądowego oraz przedmiotu skargi sądowej, która dotyczy szeroko rozumianej sprawy administracyjnej pozostającej w zakresie właściwości organów administracji publicznej. Innymi słowy, kiedy mowa o "sprawie", chodzi w danym wypadku o konkretną sytuację faktyczną, w której wzajemne uprawnienia i obowiązki indywidualne określonego podmiotu (lub podmiotów) oraz administracji publicznej podlegają prawnej kwalifikacji na podstawie obowiązujących przepisów materialnego prawa administracyjnego. Warto też zaznaczyć, że oddziaływanie orzeczenia sądu administracyjnego na zakończone postępowanie administracyjne i wydane w nim rozstrzygnięcia wiąże się z reguły z samą sentencją tego orzeczenia, zasada związania organu ponownie rozpoznającego sprawę wiąże się z pewnymi elementami uzasadnienia orzeczenia sądu administracyjnego. Mimo bowiem użycia w art. 153 u.p.s.a. określenia "orzeczenie", chodzi w nim nie o sentencję, lecz o uzasadnienie orzeczenia. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem przede wszystkim z wykładnią prawa, a ta - w związku z postanowieniami art. 138 i 141 § 4 u.p.p.s.a. - może się mieścić jedynie w uzasadnieniu wyroku sądowego; por. A. Zieliński, w: J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1985, s. 312; T. Woś: Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2000, s. 266; T. Woś, w: T. Woś (red.): Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2004, s. 364 i wyroku NSA z 15 stycznia 1998 r., II SA 1560/97. Ciążący na organie obowiązek związania orzeczeniem sądu może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku pierwotnego w drodze rewizji nadzwyczajnej. Ponieważ w sprawie niniejszej nie mamy do czynienia z sytuacją, o której mowa w ostatnim zdaniu, Prezes KRUS był związany oceną prawną wyrażoną w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i należało uznać jego decyzję za naruszający normę powoływanego przepisu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił poprzednio zaskarżoną decyzję ze względu na naruszenie normy art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewystarczające uzasadnienie swojego stanowiska oraz naruszenie normy art. 10 k.p.a. poprzez nie umożliwienie stronie wypowiedzenia się co do materiału zebranego w sprawie. W związku z tym powtórzeniu miały ulec tylko czynności uznane przez sąd administracyjny za nieprawidłowe, które spowodowały uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia. Tymczasem Prezes KRUS rozpoznając ponownie wniosek Skarżącej nie zapewnił jej czynnego udziału w sprawie. Ponownie wydano decyzję, nie wzywając Skarżącej do wypowiedzenia się w kwestii materiału dowodowego. Z przepisu art. 10 § 1 k.p.a. wynika obowiązek organu poinformowania strony o zakończeniu postępowania dowodowego i w konsekwencji o możliwości wypowiedzenia się co do okoliczności wskazanych w tym artykule, które przecież będą stanowić podstawę faktyczną decyzji. Zawarte w treści art. 10 § 1 k.p.a. sformułowanie "przed wydaniem decyzji" jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o ten moment postępowania, w którym organ administracji publicznej, po zakończeniu postępowania dowodowego, przechodzi do fazy podjęcia rozstrzygnięcia. Możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, jest więc dla strony niejako ostatnią szansą na przedstawienie i uzasadnienie swojego stanowiska. Natomiast wyznaczenie stronie terminu na wypowiedzenie się jest uzasadnione koniecznością określenia czasu, w jakim organ administracji publicznej, oczekiwać powinien na jej stanowisko w sprawie. To, czy strona skorzysta z przysługującego jej prawa pozostawiono wyłącznie jej uznaniu. Rzeczą organu jest jej to umożliwić, czego organy w niniejszej sprawie nie uczyniły. Zważyć należało również i to, że niewywiązanie się z obowiązków nałożonych na organy przez art. 10 § 1 k.p.a. miało wpływ na możliwość uznania podnoszonych przez nie okoliczności faktycznych za udowodnione i oparcie na nich rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10 § 2 k.p.a. W kontekście tego zarzutu Sąd zauważa, że istniały dokumenty w aktach sprawy np. protokół z posiedzenia komisji umorzeniowej z dnia 28.12.2004 r., z którym, jak wynika z akt sprawy, strona nie była zapoznana. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit b) i c) w związku z art. 153 u.p.p.s.a należało orzec jak w sentencji.