III SA/Wa 632/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika – adwokata w sprawie ze skargi J. U. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] stycznia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a 1. zwolnić skarżącego od opłat sądowych 2. odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Referendarz sądowy zauważa, że w wyniku wniesienia skargi, jedynym kosztem sądowym wymaganym w sprawie jest obowiązek zapłaty wpisu od tej skargi w wysokości 100,- zł. Prawo pomocy w zakresie całkowitym, wnioskowane przez stronę oznacza zwolnienie od kosztów sądowych (obejmujące zwolnienie od opłat sądowych, czyli wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrot wydatków) a także ustanowienie pełnomocnika (art. 211, art. 212 oraz art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinna uprawdopodobnić okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Wnioskiem z 18 kwietnia 2008 r., uzupełnionym następnie, nadesłanym w wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 23 kwietnia 2008 r., wypełnionym formularzem PPF z 16 maja 2008 r., J. U. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wskazał, że nie posiada żadnego majątku i nie posiada środków na opłacenie sprawy przed Sądem. Poinformował, że spłaca raty byłej żonie w związku ze sprawą o podział majątku dorobkowego. Ma na utrzymaniu troje uczących się dzieci, w tym cierpiącą na [...] córkę D., która wymaga ciągłej i specjalistycznej opieki [...]. Skarżący wskazał, że cierpi na "[...], [...], [...], [...], [...]". W związku z tymi przypadłościami powinien codziennie zażywać leki, które są równie kosztowne, jak leki dla córki. Skarżący poinformował przy tym, że nie posiada "renty ani też innych źródeł utrzymania poza rolnictwem, które nie przynosi żadnych dochodów a jedynie produkty do przeżycia". J. U. nadesłał do akt sprawy tytuł wykonawczy z 9 marca 2005 r., zaświadczenie lekarskie - wystawione przez NZOZ Terapia, kserokopie rachunków za leki, zaświadczenie mgr farmacji z 13 kwietnia 2008 r., zaświadczenia o stanie zdrowia córki (z 30 maja 2001 r. i z 18 lutego 2003 r.). W treści formularza PPF z 16 maja 2008 r. skarżący powtórzył stwierdzenia zawarte w uprzednio nadesłanych pismach, a nadto wskazał, że nie jest prawnikiem i nie rozumie zwrotów prawniczych, a także to, że postępowanie sądowe jest dla niego "całkowicie niezrozumiałe". Ta ostatnia uwaga miała – jego zdaniem – uzasadniać ustanowienie mu pełnomocnika z urzędu. Skarżący posiada dom o powierzchni [...] m. kw, [...] ha nieruchomości rolnej, stodołę drewnianą na [...] (zbudowana w latach siedemdziesiątych). Dochód miesięczny skarżący oznaczył na kwotę 209,17 zł brutto. Nadto, w piśmie z 16 maja 2008 r., skarżący oznaczył ponoszone – co miesiąc – wydatki na kwoty: - energia elektryczna 110,- zł; - gaz – 20 zł; woda – 10,- zł; lekarstwa – o. 140,- zł; podatek gruntowy – 12 zł; nawóz – okresowo – 1000,- zł; środki ochrony roślin – 200,- zł; olej napędowy – 800,- zł; składki na KRUS – 269,- zł kwartalnie; opał – 50,- zł; wyżywienie – ok. 450,- zł. 3. Referendarz sądowy zauważa, że skarżący, w treści wniosku PPF i w treści nadesłanych wyjaśnień, zawarł informacje, które są ze sobą sprzeczne – jeśli do wnioskowania zastosować reguły racjonalnego myślenia. W szczególności, z kwoty niespełna 210,- zł brutto miesięcznie nie sposób pokryć miesięcznych wydatków wskazanych przez skarżącego w kwocie ponad 3 tys. zł miesięcznie, co wynika z treści punktu 5 pisma skarżącego z 16 maja 2008 r. Referendarz sądowy przyjmuje, że jeżeli skarżący udzielił informacji w niestaranny sposób, bez intencji wprowadzania organów władzy publicznej w błąd, to działanie skarżącego nie powoduje powstania obowiązku z art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555) zawiadomienia organów ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, o którym mowa w art. 233 kodeksu karnego. W szczególności referendarz sądowy nie posiada, na obecnym etapie postępowania, dowodów uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa, a nie jest wystarczające samo przypuszczenie, że przestępstwo mogło być popełnione (wyrok SN 12 lutego 2008 r., sygn. WA 1/08). Referendarz sądowy ma prawny obowiązek zawiadomienia Prezesa Sądu, za pośrednictwem Przewodniczącego Wydziału o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przez skarżącego przestępstw, o którym mowa w art. 233 kodeksu karnego. W treści art. 304 § 2 k.p.k. wskazane są "instytucje państwowe i samorządowe", zatem obowiązek prawny obowiązek zawiadomienia nie spoczywa na każdym pracowniku tych instytucji, lecz na przełożonym pracowników. w przypadku referendarza sądowego – na Prezesie Sądu, który powinien być przez referendarza poinformowany o zaistnieniu podejrzenia, gdyż prawny obowiązek denuncjacji ciąży w ramach instytucji jedynie na organie powołanym do działania w jej imieniu. Referendarz sądowy jest jednakże zobowiązany do wnikliwego badania treści wniosków skarżącego, także pod wskazanym powyżej względem, ponieważ niedopełnienie obowiązku wynikającego z art. 304 § 2 przez funkcjonariusza publicznego stanowi przestępstwo niedopełnienia obowiązku służbowego, stypizowanego w art. 231 k.k. Z tych powodów referendarz sądowy ogranicza się do konstatacji, że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05), co było niemożliwe z przywołanych wyżej powodów, ze względu na niepełne wskazanie przez skarżącego posiadanych dochodów. Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). Referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą do przedstawienia dodatkowych danych o jej sytuacji finansowej, ponieważ to na niej spoczywa obowiązek pełnego i wyczerpującego przedstawienia informacji, tak, aby nie było wątpliwości, co do uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Ocena tych dwóch wielkości oraz zestawienie ich z wysokością kosztów postępowania pozwala podjąć decyzję o zasadności zastosowania prawa pomocy, które, co należy powtórzyć, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania. Jak zauważył – przy tym - Sąd Najwyższy, przy ocenie zdolności strony do partycypowania w występujących w sprawie kosztach sądowych należy uwzględniać stopień wykorzystywania przez stronę swoich możliwości zarobkowych (por. postanowienie SN z 31 marca 1987 r. I CZ 26/87, podobnie NSA w postanowieniach z 14 października 2004 r. FZ 464/04, FZ 465/04 i z 19 maja 2005 r. II FZ 211/05). Nie rozstrzygnięcie okoliczności niewykorzystywania przez stronę jej możliwości zarobkowych nie może być powodem uzasadniającym przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niezależnie od uwag poczynionych powyżej referendarz sądowy zauważa, że w treści formularza PPF nie zostały wskazane żadne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyznanie skarżącemu prawa pomocy, zatem przy braku tych okoliczności wniosek skarżącej należy poddać dokładnej analizie. W szczególności nie rozstrzygnięte zostały wątpliwości, co do źródeł utrzymania skarżącego oraz wysokości uzyskiwanego przychodu, ponieważ skarżący przeznaczał – jak zadeklarował - środki we wskazanej wysokości, oprócz spłaty należności na rzecz żony, lecz nie wskazał źródeł pochodzenia tych środków. W ocenie referendarza sądowego, jeżeli osoba fizyczna wniosła do Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a jednocześnie, pomimo wezwania, nie wyjaśniła rzetelnie swojej sytuacji majątkowej, to w procesie badania zasadności wniosku strony szczególną uwagę należy zwrócić na treść dokumentów źródłowych przedstawiających jej sytuację życiową – jak zeznania podatkowe, wyciągi z rachunków bankowych, deklaracje o podejmowanej działalności zarobkowej i źródłach utrzymania – tak, by rozstrzygnięcie nie naruszało zarówno prawa strony do Sądu (art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; art. 45 ust. 1 Konstytucji RP Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. oraz reguł racjonalnego myślenia. W żadnym jednak wypadku, jeśli pozostały niewyjaśnione, pomimo wezwania, istotne wątpliwości, co do sytuacji majątkowej strony, korzystne dla niej rozstrzygnięcie – w całości - wniosku było niemożliwe. Rozstrzygnięcie o wpisie, wyrażone w sentencji, jest uzasadnione tym, że skarżący ma tylko siedem dni na uiszczenie wpisu sądowego – od dnia otrzymania wezwania. Stąd ograniczone są jego możliwości do podjęcia działań w celu zgromadzenia kwoty wpisu: tak w drodze działań zarobkowych, jak w drodze podjęcia innych działań. Referendarz sądowy przyjął w tym zakresie wyjaśnienia skarżącego, mając jednakże na uwadze kompetencję Sądu z art. 249 u.p.p.s.a. do cofnięcia udzielonego prawa pomocy, czyli do zadysponowania – w istocie – środkami publicznymi. Przedłużanie postępowania o przyznanie prawa pomocy nie stanowiłoby przy tym wymiernej realizacji zasady szybkości postępowania art. 7 u.p.p.s.a. Warunek rozpatrywania spraw w rozsądnym terminie podkreśla znaczenie sprawnego wymiaru sprawiedliwości także Europejski Trybunał Praw Człowieka – dalej jako ETPCz. Zwłoka może osłabić jego skuteczność i wiarygodność. (Mozera de Azevedo p. Portugalia z 23 października 1990 r.). Przewlekłość może zagrozić skuteczności i wiarygodności sądów, jak też znaczenie rozstrzygnięcia – jak w przypadku skargi na czynności egzekucyjne – dla skarżącego. Nie można jednak, przy ocenie długości postępowania, pomijać trudności, które niekiedy powodują przedłużenie rozpoznania sprawy. (Vernillo p Francji z 20 lutego 1991 r.). Wprawdzie w orzeczeniu Monnet p. Francji z 27 października 1993 r. Trybunał przypomniał, iż ocena, czy długość postępowania sądowego jest usprawiedliwiona, zależy od okoliczności sprawy, to należy przy tym uwzględnić kryteria ustalone w orzecznictwie, zwłaszcza stopień skomplikowania sprawy oraz zachowanie stron i właściwych władz. Przy ocenie zachowania stron Trybunał podkreślił, iż obciążające są tylko takie okresy zwłoki, które są zawinione w tym przypadku przez państwo. Jednakże w orzeczeniu Robins p. Wielka Brytania z 23 września 1997 r. Trybunał stwierdził, że postępowanie w sprawie kosztów, nawet, jeśli rozstrzyga się o nich odrębnie, należy uważać za kontynuację sporu głównego i w rezultacie stanowi ono część rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach. Bezzwłoczne rozpoznanie sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy jest wyznacznikiem stopnia realizacji prawa skarżącej do sądu z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ warunkuje ono rozpoznawanie głównego sporu: z tego powodu referendarz sądowy jest zobowiązany do szczególnie starannego uwzględniania postulatu szybkości postępowania przy rozpoznawaniu prawa pomocy. Referendarz sądowy zauważa, że brak wykonywania wskazań zawartych w treści orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka może skutkować stwierdzaniem - przez Trybunał - naruszenia przez Polskę Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i Protokołów do niej, co także należy mieć na uwadze rozpoznając wnioski o prawo pomocy. W szczególności Europejska Konwencja Praw Człowieka, ze względu na to, że ustawą z dnia 2 października 1992 r. o ratyfikacji Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1992 r. Nr 85, poz. 427) została wyrażona zgoda na dokonanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ratyfikacji Konwencji, a oświadczeniem rządowym z dnia 7 kwietnia 1993 r. w sprawie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 285) podano do wiadomości informacje o jej wejściu w życie, stała się obowiązującym prawem w Polsce, którego należy przestrzegać. Przy czym Europejska Konwencja Praw Człowieka ma pierwszeństwo przed ustawą, także u.p.p.s.a., jeżeli ustawy tej nie da się z stosować w zgodzie z Konwencją. Każdy podmiot stosujący prawo w Polsce, zatem także Trybunały, sądy powszechne, administracyjne oraz - referendarz sądowy - działający w ramach sądów administracyjnych, powinny przestrzegać pierwszeństwa stosowania Konwencji, w szczególności podejmując rozstrzygnięcie w myśl art. 91 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 Konstytucji RP, ponieważ skutkiem niezastosowania się podmiotu rozstrzygającego sprawę do wskazań wynikających z orzecznictwa Trybunału Praw Człowieka może być odpowiedzialność odszkodowawcza państwa. Żądanie – i egzekwowanie – wpisu sądowego w wysokości nieproporcjonalnej do możliwości zarobkowych skarżącego może być uznane za naruszenie prawa do Sądu z art. 45 Konstytucji RP i niewykonanie zobowiązań państwa wynikających z art. 6 § Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Ze względu na to, że w obowiązującej w Polsce Konstytucji, także w art. 45, nie obowiązuje zróżnicowanie traktowania spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny, uzasadnia to objęcie gwarancjami konstytucyjnymi analizowanego sporu, niezależnie od kwalifikacji zawisłej sprawy do sprawy cywilnej, karnej, czy administracyjnej i nakłada obowiązek uwzględniania standardów treści Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dla rozstrzygnięcia podjętego przez referendarza sądowego znaczenie ma też kondycja zdrowotna skarżącego, stwierdzona w urzędowych dokumentach (zaświadczenia lekarskie dołączone do akt sądowych), jak też obowiązek opieki nad jego chorą – na [...] – córką. Przy oznaczonych powyżej schorzeniach skarżącego, w jego wieku (ur. [...] r.) uzasadnione jest przyznanie mu pomocy w postaci bezpłatnego i bezzwłocznego rozpoznania spraw zawisłych przed Sądem, tak, by zabezpieczyć, niezależnie od ułomności i sprzeczności w wykazywaniu przez niego stanu majątkowego, realizację prawa dostępu do Sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. 4.Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 243 §1 w związku z art. 245 § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 u.p.p.s. postanowiono jak w sentencji.